Shloka 9

स्वयंप्रभा-संवादः

Svayamprabha’s Dialogue with the Vanaras

Devanagari script

विचित्य तु वयं सर्वे समग्रां दक्षिणां दिशम्।परित्रान्ता बुभुक्षिता वृक्षमूलमुपाश्रिताः।।4.52.9।।

Transliteration

vicitya tu vayaṃ sarve samagrāṃ dakṣiṇāṃ diśam | paritrāntā bubhukṣitā vṛkṣamūlam upāśritāḥ ||

Translation

یوں ہم سب نے جنوبی دیس کی پوری سمت چھان ماری؛ پھر ہم نہایت نڈھال اور بھوکے ہو گئے اور ایک درخت کی جڑ کے پاس پناہ لے کر بیٹھ گئے۔

Word by Word

• विचित्य: having searched
• विचित्य: Kriya (क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: वि-चित् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययीभाव (gerund), पूर्वकालिक-क्रिया — Absolutive (having searched)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/अनुक्रमसूचक — Particle (but/indeed)

• वयम्: we
• वयम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Nominative plural

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative plural

• समग्राम्: entire
• समग्राम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: समग्र (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (दिशम्) — Feminine, Accusative singular

• दक्षिणाम्: southern
• दक्षिणाम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (दिशम्) — Feminine, Accusative singular

• दिशम्: direction
• दिशम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Feminine, Accusative singular

• परित्रान्ताः: utterly exhausted
• परित्रान्ताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: परि-त्रान्त (प्रातिपदिक; कृदन्त-आधारित)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (वयम्) — Masculine, Nominative plural

• बुभुक्षिताः: hungry
• बुभुक्षिताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: बुभुक्षित (प्रातिपदिक; कृदन्त-आधारित)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (वयम्) — Masculine, Nominative plural

• वृक्षमूलम्: the foot of a tree
• वृक्षमूलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृक्ष-मूल (प्रातिपदिक; वृक्ष + मूल)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपाश्रिताः इत्यस्य कर्म — Neuter, Accusative singular

• उपाश्रिताः: having taken shelter (at)
• उपाश्रिताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उप-आ-श्रि (धातु)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्यय; PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — PPP, Masculine, Nominative plural

Context

'We along with the dreadful monkeys are sent with Angada as our chief to the southern direction, guarded by Yama and inhabited by sage Agasti. We are commanded to search Sita, princess of Videha and also the abode of the demon Ravana who assumes any form at his free will.

Characters & Entities

• South (dakṣiṇā diś)
• tree (vṛkṣa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes steadfast effort: even when the body is strained by hunger and fatigue, the commitment to a righteous mission continues, acknowledging limits without abandoning duty.

What is the narrative situation?

Hanumān reports the expedition’s condition after extensive searching—tired and hungry, they pause under a tree.

Which character virtue is emphasized?

Perseverance (dhairya): the group’s sustained search effort, despite exhaustion, reflects determined service to the cause.