Shloka 25

हनूमद्

दूत्यम् / Hanuman’s Mediation and Lakshmana’s Appeal to Sugriva

Devanagari script

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं करुणं साश्रुलोचनम्।हनुमान्प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः।।

Transliteration

evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ karuṇaṃ sāśrulocanam | hanumān pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||

Translation

یوں سَومِتری نے نہایت درد بھرے لہجے میں، آنکھوں میں آنسو لیے، کہا؛ تب ہنومان—جو کلام میں ماہر تھے—نے یہ باتیں جواباً عرض کیں۔

Word by Word

• एवम्: thus/in this manner
• एवम्: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (Adverb)

• ब्रुवाणम्: speaking
• ब्रुवाणम्: विशेषण (Participial qualifier)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु) + शतृ (वर्तमान-कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त (Present active participle), द्वितीया, एकवचन, पुंलिङ्ग; qualifies सौमित्रिम्

• सौमित्रिम्: Saumitr(i) (Lakshmana)
• सौमित्रिम्: कर्म (Object of प्रत्युवाच)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया, एकवचन, पुंलिङ्ग

• करुणम्: piteous/compassionate
• करुणम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: करुण (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया, एकवचन, पुंलिङ्ग; qualifies सौमित्रिम्

• साश्रुलोचनम्: having tearful eyes
• साश्रुलोचनम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: स + अश्रु + लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया, एकवचन, पुंलिङ्ग; बहुव्रीहि: अश्रुभ्यां (अश्रुणा) लोचने यस्य सः

• हनुमान्: Hanuman
• हनुमान्: कर्ता
• Type: Noun
• Root: हनुमत् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन, पुंलिङ्ग

• प्रत्युवाच: replied
• प्रत्युवाच: क्रिया
• Type: Verb
• Root: प्रति-उप-√वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• इदम्: this
• इदम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; qualifies वाक्यम्

• वाक्यम्: speech/words
• वाक्यम्: कर्म (Object/content of speech)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग

• वाक्यविशारदः: skilled in speech
• वाक्यविशारदः: कर्ता (Apposition to हनुमान्)
• Type: Noun
• Root: वाक्य + विशारद (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन, पुंलिङ्ग; तत्पुरुष: वाक्ये विशारदः (skilled in speech)

Context

To Saumitri who was speaking thus in a piteous tone, his eyes filled with tears the eloquent Hanuman replied:

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa (Saumitri)
• Hanumān

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is compassionate and appropriate response: when another suffers, a wise person replies with measured, helpful speech rather than harshness.

What is the narrative situation?

Lakṣmaṇa speaks sorrowfully (with tears), and the narration turns to introduce Hanumān’s reply.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s virtue of vāg-vaibhava—disciplined, discerning speech used to console and guide.