Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः

Lakshmana’s Anger Reported; Hanuman Advises Propitiation and Timely Mobilization

न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत्।पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः।।

na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādyaḥ punar bhavet | pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ ||

جسے راضی کرنا واجب ہو، اسے غضبناک کرنے کے لائق نہیں—خصوصاً اُس کِرتَگْی (شکرگزار) کے لیے جو پچھلے احسان کو یاد رکھتا ہو۔

not
:
Pratiṣedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
क्षमःproper/able
क्षमः:
Vidheyaviśeṣaṇa (विधेयविशेषण)
TypeAdjective
Rootkṣama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कोपयितुम्to anger
कोपयितुम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeVerb
Rootkup (धातु) + ṇic (णिच्) + tumun (कृत्)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त infinitive; 'to anger (someone)'
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रसाद्यःone who should be appeased
प्रसाद्यः:
Vidhi (विधि)
TypeAdjective
Rootpra-sad (धातु) + ya (कृत्)
Formयत्/ण्यत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerundive): 'to be propitiated'; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पुनःagain
पुनः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootpunaḥ (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb: again)
भवेत्would be/should be
भवेत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootbhū (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
पूर्वोपकारम्former help/favor
पूर्वोपकारम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpūrva (प्रातिपदिक) + upakāra (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय/तत्पुरुष: पूर्वः उपकारः; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
स्मरताby (one) remembering
स्मरता:
Karaṇa (करण)
TypeAdjective
Rootsmṛ (धातु) + śatṛ (कृत्)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle); पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; 'कृतज्ञेन' इत्यस्य सह विशेषणवत्
कृतज्ञेनby a grateful person
कृतज्ञेन:
Karaṇa (करण)
TypeAdjective
Rootkṛta (प्रातिपदिक) + jña (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: कृतं जानाति इति कृतज्ञः; पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
विशेषतःespecially
विशेषतः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootviśeṣataḥ (अव्यय)
Formअव्यय (adverb: especially)

'It is easy to earn a friend but keeping the friendship sustained is difficult. Due to fickleness of mind friendship gets broken even on flimsy grounds.

FAQs

Dharma teaches gratitude and restraint: do not wrong or offend those whom you ought to honor—especially benefactors whose help must be remembered truthfully.

Hanumān advises Sugrīva on repairing the strained alliance with Rāma/Lakṣmaṇa by acting with gratitude and avoiding provocation.

Kṛtajñatā (gratitude) and humility—recognizing moral obligation toward one who has helped you.