Shloka 2

कुशिकवंश

प्रसङ्गः / Genealogy of the Kuśika Line and the Kausikī River

Devanagari script

इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम्।उवाच परमोदार: कुशो ब्रह्मसुतस्तदा।।।।

Transliteration

iṣṭyāṃ tu vartamānāyāṃ kuśanābhaṃ mahīpatim |

uvāca paramodāraḥ kuśo brahmasutas tadā ||

Translation

اور جب یَجْیَہ کی اِشْٹی جاری تھی، تب برہما کے فرزند، نہایت فیّاض کُش نے، دھرتی پتی راجا کُشنابھ سے یوں خطاب کیا۔

Word by Word

• इष्ट्याम्: when the iṣṭi (rite)
• इष्ट्याम्: अधिकरण (Locative absolute)
• Type: Noun
• Root: इष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• तु: then/indeed
• तु: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• वर्तमानायाम्: being performed/going on
• वर्तमानायाम्: अधिकरण (Locative absolute qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वर्तमान (√वृत् धातु; शतृ-प्रत्यय, वर्तमानकालिक कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त; विशेषणम् (इष्ट्याम्)

• कुशनाभम्: Kusanabha
• कुशनाभम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: कुशनाभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• महीपतिम्: the king
• महीपतिम्: कर्म (Apposition)
• Type: Noun
• Root: महीपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said/spoke
• उवाच: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• परमोदारः: most generous
• परमोदारः: कर्ता (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक) + उदार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः

• कुशः: Kusa
• कुशः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: कुश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; व्यक्तिनाम

• ब्रह्मसुतः: son of Brahmā
• ब्रह्मसुतः: कर्ता (Apposition)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (ब्रह्मणः सुतः)

• तदा: then
• तदा: कालाधिकरण
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण

Context

Satyavati is sacred, firmly established in truth and righteousness. She is chaste holy and best among rivers. She is known as river Kausiki.

Characters & Entities

• Kuśa
• Brahmā
• Kuśanābha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse situates royal and familial history within a sacrificial setting, implying dharma as adherence to Vedic rites and rightful conduct that sustains lineage and society.

What is the narrative situation?

Viśvāmitra continues a genealogical/etiological narration, introducing Kuśa speaking to King Kuśanābha during an ongoing sacrifice.

Which character virtue is emphasized?

Kuśa is marked as “paramodāra” (highly generous/noble), highlighting magnanimity as a kingly and spiritual virtue.