Home›Ramayana›Ayodhya Kanda›Sarga 95›Shloka 19
←Previous Verse
Next Verse→

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 95, Shloka 19

मन्दाकिनीनदीदर्शनम्

The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa

Devanagari script

इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन्।चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः।।।।

Transliteration

itīva rāmo bahusaṅgataṃ vacaḥ priyāsahāyaḥ saritaṃ prati bruvan | cacāra ramyaṃ nayanāñjanaprabhaṃ sa citrakūṭaṃ raghuvaṃśavardhanaḥ ||

Translation

یوں رام نے—بہت دیر تک اور نہایت موزوں کلام میں—دریا کے بارے میں اپنے پیاری ساتھی کے ساتھ بات کرتے ہوئے، رگھوونش کے بڑھانے والے، سرمہ سی سیاہ چمک والے دلکش چترکوٹ میں سیر کی۔

Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formइति-निपात (quotative particle)
इवas it were
इव:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमा-अव्यय; here: ‘as it were’ (emphatic)
रामःRama
रामः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति
बहुसङ्गतम्very appropriate
बहुसङ्गतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबहु (प्रातिपदिक) + सङ्गत (गम्-धातु, क्त; प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; कर्मधारय (बहु च तत् सङ्गतम्/very fitting)
वचःwords; speech
वचः:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootवचस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
प्रियासहायःcompanion of his beloved
प्रियासहायः:
Karta (कर्ता/Subject; apposition)
TypeNoun
Rootप्रिया (प्रातिपदिक) + सहाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुष (प्रियायाः सहायः/companion of his beloved)
सरितम्the river
सरितम्:
Karma (कर्म/Object with ‘prati’)
TypeNoun
Rootसरित् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (river-word), एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
प्रतिtowards; about
प्रति:
Sambandha (सम्बन्ध/Directional marker)
TypeIndeclinable
Rootप्रति (अव्यय)
Formउपसर्गसदृश-अव्यय/पूर्वसर्ग (preposition), ‘towards/about’ governing accusative
ब्रुवन्speaking
ब्रुवन्:
Karta (कर्ता/Descriptive of Rama)
TypeAdjective
Rootब्रू (धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (present participle, शतृ), पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति
चचारwandered
चचार:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
रम्यम्delightful
रम्यम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootरम्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; विशेषण (of चित्रकूटम्)
नयनाञ्जनप्रभम्dark-hued like eye-collyrium
नयनाञ्जनप्रभम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनयन + अञ्जन + प्रभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थे (नयन-अञ्जनस्य प्रभा इव/with the lustre/hue of collyrium for the eyes)
सःthat (Rama)
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति
चित्रकूटम्Chitrakuta
चित्रकूटम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootचित्रकूट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
रघुवंशवर्धनःenhancer of the Raghu dynasty
रघुवंशवर्धनः:
Karta (कर्ता/Subject; apposition)
TypeNoun
Rootरघु + वंश + वर्धन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुष (रघुवंशस्य वर्धनः/augmenter of Raghu lineage)
Context

Lotus-eyed Rama said to the heavy-hipped daughter of the king of Videha, whose face resembled the beauitiful Moon.

Characters & Entities
R
Rāma
S
Sītā
C
Citrakūṭa
M
Mandākinī (river, by reference)

FAQs

Dharma is sustained through right companionship and right speech: Rāma’s fitting words and steady conduct show how virtue continues even away from the throne.

The narrator concludes the scene: after praising the Mandākinī, Rāma strolls on Citrakūṭa with Sītā, marking a calm, restorative phase of exile.

Rāma’s dignified composure—he remains a worthy heir of the Raghu tradition while living simply in the forest.

←Previous Verse
Next Verse→