Valmiki Ramayana 2.91.28 — Ayodhya Kanda, Sarga 91, Shloka 28

भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage

Devanagari script

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम्।ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः।।।।

Transliteration

tasminn uparate śabde divye śrotrasukhe nṛṇām |

dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ ||

Translation

جب وہ آسمانی آواز—جو انسانوں کے کانوں کو بھلی لگتی تھی—تھم گئی، تو بھرَت کی فوج نے ایسے انتظامات دیکھے جیسے وشوکرما کی عجیب و غریب صناعی ہو۔

Word by Word

• तस्मिन्: in/when that
• तस्मिन्: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; locative ‘when/in that’

• उपरते: having ceased, subsided
• उपरते: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उप-√रम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; agrees with शब्दे

• शब्दे: in the sound
• शब्दे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; locative

• दिव्ये: divine
• दिव्ये: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; qualifies शब्दे

• श्रोत्रसुखे: pleasing to the ear
• श्रोत्रसुखे: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रोत्र (प्रातिपदिक) + सुख (प्रातिपदिक)
• Form: समास: तत्पुरुष (‘श्रोत्रस्य सुखम्’ = ear-pleasing); पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; qualifies शब्दे

• नृणाम्: of men
• नृणाम्: Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; genitive

• ददर्श: saw, beheld
• ददर्श: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• भारतं: of Bharata
• भारतं: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भारत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; qualifies सैन्यम्

• सैन्यम्: army
• सैन्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सैन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; object

• विधानम्: arrangement, creation
• विधानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; appositional object to सैन्यम्

• विश्वकर्मणः: of Viśvakarman
• विश्वकर्मणः: Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: विश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: समास: बहुव्रीहि/कर्मधारय-प्राय (‘विश्वं कर्म यस्य’ = Viśvakarman); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; genitive ‘of Viśvakarman’

Context

The ground was levelled on every side for five yojanas and covered with several grass lawns resembling lapis lazuli (blue sapphire) and cat's eye.

Characters & Entities

• Bharata
• Viśvakarman

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse supports atithi-dharma (righteous hospitality): extraordinary provisions are presented to honor guests, reflecting moral duty expressed through generous care.

What is the narrative situation?

After the celestial music ends, Bharata’s assembled forces witness the miraculous, architecturally perfect hospitality arrangements.

Which character virtue is emphasized?

Bharadvāja’s hostly righteousness (atithi-sevā) is implied through the grandeur provided for Bharata and his army.