Shloka 8

मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च

Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons

Devanagari script

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी।किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्।।।।

Transliteration

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |

kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt ||

Translation

منتھرا کی یہ باتیں سن کر کیکئی نے اپنے خوب بچھے ہوئے بستر سے ذرا سا اٹھ کر یہ کہا۔

Word by Word

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वा (gerund): having heard

• एवम्: thus
• एवम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकारवाचक

• वचनम्: words/speech
• वचनम्: Karma (कर्म; object of ‘श्रुत्वा’)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (सम्बन्ध; genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• मन्थरायाः: of Manthara
• मन्थरायाः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मन्थरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘तस्याः’ इत्यस्य विशेष्य

• तु: indeed
• तु: Sambandha-nipāta (सम्बन्ध-निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, निपात (contrast/indeed)

• कैकेयी: Kaikeyi
• कैकेयी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कैकेयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• किञ्चित्: a little
• किञ्चित्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: किञ्चित् (अव्यय/सर्वनाम)
• Form: अव्यय, परिमाणवाचक (a little)

• उत्थाय: having risen
• उत्थाय: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: उत्-स्था (धातु)
• Form: क्त्वा (gerund): having risen

• शयनात्: from the bed
• शयनात्: Apādāna (अपादान)
• Type: Noun
• Root: शयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; ‘from the bed’

• स्वास्तीर्णात्: well-spread
• स्वास्तीर्णात्: Apādāna-anvaya (अपादानसामानाधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सु-आस्तीर्ण (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; विशेषण (qualifying ‘शयनात्’: well-spread)

• इदम्: this
• इदम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Context

After hearing Manthara's words, Kaikeyi got up a little from her well-spread bed and said this:

Characters & Entities

• Kaikeyi
• Manthara

FAQs

Whose words caused Kaikeyi to rise from her bed?

Kaikeyi rose after hearing the words of her maid, Manthara.

What does the description of the bed as 'svāstīrṇāt' imply?

It implies the bed was 'well-spread' or luxurious, highlighting the comfort Kaikeyi was in before being disturbed by Manthara's scheming.