Shloka 51

मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च

Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons

Devanagari script

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।

Transliteration

tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |

pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama ||

Translation

اور دوسری کبڑیاں بھی، جو ہر طرح کے زیوروں سے آراستہ ہوں گی، تیرے قدموں کی خدمت کریں گی—جیسے تو ہمیشہ میرے قدموں کی خدمت کرتی آئی ہے۔

Word by Word

• चन्द्रम्: the moon
• चन्द्रम्: कर्म (Karma/Object) (उपमान-आह्वानस्य)
• Type: Noun
• Root: चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• आह्वयमानेन: challenging/calling (as if calling)
• आह्वयमानेन: करण (Karaṇa/Instrument) (मुखेन सह)
• Type: Adjective
• Root: आह्वय (धातु √ह्वे/√ह्वा + आ- उपसर्ग; शतृ-प्रत्यय, वर्तमानकाले कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (Present active participle/शतृ), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter) — मुखेन इति सह विशेषणम्

• मुखेन: with (your) face
• मुखेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)

• अप्रतिमानना: O peerless-faced one
• अप्रतिमानना: कर्ता (Karta/Subject) (गमिष्यसि इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: अ-प्रतिम + आनना (प्रातिपदिक); आनना (मुख) इति
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); कर्मधारय-समासः (अप्रतिमा आनना यस्याः) — संबोधित-स्त्री (addressing a woman) भावः

• गमिष्यसि: you will go/attain
• गमिष्यसि: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद (Parasmaipada)

• गतिम्: a state/condition; course
• गतिम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• मुख्याम्: chief, eminent
• मुख्याम्: विशेषण (Qualifier) (कर्मणः)
• Type: Adjective
• Root: मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular) — गतिम् इति विशेषणम्

• गर्वयन्ती: making (them) proud; exulting over
• गर्वयन्ती: कर्ता (Karta/Agent) (सहक्रिया)
• Type: Adjective
• Root: गर्वय (धातु √गर्व + णिच् causative; शतृ-प्रत्यय, वर्तमानकाले कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (Present active participle/शतृ), स्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular) — अप्रतिमानना इत्यस्य विशेषणम्; क्रियाविशेषणभावेन (concomitant action)

• द्विषत्-जनम्: the hostile people; enemies
• द्विषत्-जनम्: कर्म (Karma/Object) (गर्वयन्ती इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: द्विषत् (कृदन्त/प्रातिपदिक from √द्विष्) + जन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुष (द्विषतां जनः = enemy-people)

Context

You shall move about wearing lovely garments like a goddess. With a peerless countenance, as if challenging the Moon and feeling proud, you will attain a state of eminence amidst your enemies.

Characters & Entities

• Kaikeyī
• Mantharā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse shows how power can distort values: service becomes a currency for domination rather than care. Dharma teaches humility and responsibility, not prideful reversal.

What is the narrative situation?

Kaikeyī promises Mantharā a future of elevated status where others will serve her as she has served Kaikeyī.

Which character virtue is emphasized?

The desired trait is not virtue but superiority; it contrasts with the epic’s ideal of dignified service grounded in devotion and righteousness.