Shloka 17

मर्गनिर्माणम्

Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata

Devanagari script

नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः।निवेशान् स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः।।।।

Transliteration

nakṣatreṣu praśasteṣu muhūrteṣu ca tadvidaḥ |

niveśān sthāpayāmāsur bharatasya mahātmanaḥ ||

Translation

نیک شگون اوقات کے ماہرین نے، مبارک نक्षتروں اور مناسب مُہورتوں میں، مہاتما بھرت کے لیے قیام گاہیں قائم کیں—یوں سفر کے مرحلے آسمانی سعد ساعت کے مطابق ٹھہرائے گئے۔

Word by Word

• बहु-पांसु-चयाः: having many heaps of sand
• बहु-पांसु-चयाः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + पांसु (प्रातिपदिक) + चय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—बहवः पांसुचयाः येषु (निवेशेषु)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• अपि: also
• अपि: निपात (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपि-निपात (also/even)

• परिखा-परिवारिताः: surrounded by moats
• परिखा-परिवारिताः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परिखा (प्रातिपदिक) + परिवारित (कृदन्त; परि + √वृ/वृ (धातु) )
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—परिखाभिः परिवारिताः (परिवृताः)

• तत्र: there
• तत्र: अधिकरण (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (locative adverb)

• इन्द्रकील-प्रतिमाः: like Mount Indrakeela
• इन्द्रकील-प्रतिमाः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इन्द्रकील (प्रातिपदिक) + प्रतिमा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—इन्द्रकीलस्य प्रतिमाः (सदृशाः)

• प्रतोली-वर-शोभिताः: adorned with excellent gateways/streets
• प्रतोली-वर-शोभिताः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रतोली (प्रातिपदिक) + वर (प्रातिपदिक) + शोभित (कृदन्त; √शुभ्/शोभ् (धातु) )
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—वरप्रतोलीभिः शोभिताः

• प्रासाद-माला-वितताः: spread/lined with rows of mansions
• प्रासाद-माला-वितताः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रासाद (प्रातिपदिक) + माला (प्रातिपदिक) + वितत (कृदन्त; वि + √तन् (धातु) )
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—प्रासादमालया वितताः (विस्तृताः/आवृताः)

• सौध-प्राकार-संवृताः: enclosed by palace-walls/ramparts
• सौध-प्राकार-संवृताः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सौध (प्रातिपदिक) + प्राकार (प्रातिपदिक) + संवृत (कृदन्त; सम् + √वृ (धातु) )
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—सौधप्राकारैः संवृताः

• पताका-शोभिताः: decorated with flags
• पताका-शोभिताः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पताका (प्रातिपदिक) + शोभित (कृदन्त; √शुभ्/शोभ् (धातु) )
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—पताकाभिः शोभिताः

• सर्वे: all
• सर्वे: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• सु-निर्मित-महा-पथाः: having well-built broad roads
• सु-निर्मित-महा-पथाः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + निर्मित (कृदन्त; निर् + √मा (धातु) ) + महा (प्रातिपदिक) + पथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहिः—येषु सुनिर्मिताः महापथाः सन्ति ते

• विसर्पद्भिः: by (things) spreading/creeping
• विसर्पद्भिः: करण (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: विसर्पत् (कृदन्त; वि + √सृप् (धातु) )
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; शतृ-प्रत्यय (present active participle)

• इव: as if, like
• इव: उपमानसूचक (Simile marker/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमा-निपात (comparative particle)

• आकाशे: in the sky
• आकाशे: अधिकरण (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आकाश (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• विटङ्क-अग्र-विमानकैः: with small aerial-like structures on the roof-peaks
• विटङ्क-अग्र-विमानकैः: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: विटङ्क (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक) + विमानक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुषः—विटङ्काग्राणि (शिखराणि) येषां तैः विमानकैः

• समुच्छ्रितैः: lofty, raised high
• समुच्छ्रितैः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: समुच्छ्रित (कृदन्त; सम् + उत् + √श्रि/श्रय्? (धातु) / √श्रि (उन्नतौ) )
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; भूतकर्मणि कृदन्त—उन्नतैः

• निवेशाः: the camps/residences
• निवेशाः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निवेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• ते: those
• ते: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• बभुः: appeared, became; shone
• बभुः: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• शक्र-पुर-उपमाः: like Indra's city
• शक्र-पुर-उपमाः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शक्र (प्रातिपदिक) + पुर (प्रातिपदिक) + उपम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—शक्रपुरस्य उपमाः (सदृशाः)

Context

Men well-versed in the study of planetary positions relating to auspicious constellations and auspicious times arranged different resting-places at different timesduring the sojourn of great Bharata.

Characters & Entities

• Bharata
• nakṣatra (constellations)
• muhūrta (auspicious time)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is adherence to sanctioned order: aligning major actions with accepted auspicious timing reflects a culture of responsibility, restraint, and trust in established norms guiding public life.

What is the narrative situation?

Specialists determine auspicious times and set up Bharata’s halting camps accordingly during the journey.

Which character virtue is emphasized?

Prudence and respect for tradition—planning actions with deliberation and in harmony with ritually recognized timing.