Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

मर्गनिर्माणम्

Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata

आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।।।

ājñāpyātha yathājñapti yuktās te 'dhikṛtā narāḥ |

ramaṇīyeṣu deśeṣu bahusvāduphaleṣu ca ||

yo niveśas tv abhipreto bharatasya mahātmanaḥ |

bhūyas taṃ śobhayāmāsur bhūṣābhir bhūṣaṇopamam ||

پھر مقرر کیے گئے کارندے، جیسا حکم ملا تھا ویسا ہی بجا لاتے ہوئے، خوشگوار مقامات—جہاں میٹھے پھل بکثرت تھے—مہاتما بھرت کے لیے قیام گاہیں منتخب کرنے لگے؛ اور انہیں بار بار ایسی آرائشوں سے سنوارتے رہے کہ وہ پڑاؤ خود زیور کی مانند دکھائی دینے لگے۔

आज्ञाप्यhaving ordered
आज्ञाप्य:
पूर्वकालक्रिया (Absolutive/क्त्वा)
TypeVerb
Root√आज्ञा/आज्ञाप् (धातु)
Formक्त्वान्त (Gerund/अव्ययकृदन्त), ‘आज्ञाप्य’ = आज्ञां कृत्वा/आज्ञां दत्त्वा
अथthen, thereafter
अथ:
सम्बन्ध (Discourse particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम/सम्बन्धबोधक (conjunction/adverb)
यथा-आज्ञप्तिaccording to the instruction
यथा-आज्ञप्ति:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय) + आज्ञप्ति (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावसमासः; क्रियाविशेषण—आज्ञप्त्या अनुरूपम्
युक्ताःengaged, assigned
युक्ताः:
विशेषण (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootयुक्त (कृदन्त; √युज् (धातु) )
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; भूतकर्मणि कृदन्त—नियुक्ताः/संयुक्ताः
तेthose
ते:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सर्वनाम
अधिकृताःauthorized, appointed
अधिकृताः:
विशेषण (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअधिकृत (कृदन्त; अधि + √कृ (धातु) )
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; भूतकर्मणि कृदन्त—अधिकारं प्राप्ताः/नियुक्ताः
नराःmen, persons
नराः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
रमणीयेषुin delightful
रमणीयेषु:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootरमणीय (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), बहुवचन
देशेषुplaces, regions
देशेषु:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootदेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन
बहु-स्वादु-फलेषुin (places) with many sweet fruits
बहु-स्वादु-फलेषु:
विशेषण (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootबहु (प्रातिपदिक) + स्वादु (प्रातिपदिक) + फल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; तत्पुरुषः—बहूनि स्वादूनि फलानि येषु (देशेषु)
and
:
समुच्चय (Connector/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
यःwhich
यः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)
निवेशःcamp, resting-place
निवेशः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनिवेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तुindeed, but
तु:
निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेष (particle)
अभिप्रेतःchosen, desired
अभिप्रेतः:
विशेषण (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअभिप्रेत (कृदन्त; अभि + √प्रि/प्री (धातु) )
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त—इष्टः/अभिलषितः
भरतस्यof Bharata
भरतस्य:
सम्बन्ध (Genitive/षष्ठी)
TypeNoun
Rootभरत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
महात्मनःof the great-souled
महात्मनः:
विशेषण (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; विशेषण—महान् आत्मा यस्य
भूयःagain, further; greatly
भूयः:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootभूयस्/भूयः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
तम्that (place)
तम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन
शोभयामासुःthey adorned, made splendid
शोभयामासुः:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Root√शुभ्/शोभ् (धातु) (णिच् causative)
Formलिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; णिजन्त—शोभयति
भूषाभिःwith ornaments/decorations
भूषाभिः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootभूषा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
भूषण-उपमम्like an ornament (very splendid)
भूषण-उपमम्:
कर्मविशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootभूषण (प्रातिपदिक) + उपम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—भूषणस्य उपमं (भूषणसदृशम्)

Those authorised ordered the artisans to perform their respective tasks. Thereafter, they selected lovely tracts of land filled with trees bearing varieties of sweet fruits as resting-place for great Bharata and decorated them so splendidly, that they looked like ornaments themseleves.

B
Bharata

FAQs

Dharma as faithful execution of entrusted duty: officials follow instructions and create safe, pleasant rest-stations, showing that service and stewardship are moral responsibilities, not mere logistics.

Officials prepare and beautify Bharata’s intended halting places along the journey, selecting fertile and pleasant locations.

Reliability and devotion to duty—doing assigned work carefully, in full accordance with orders, and with attention to well-being.