Valmiki Ramayana 2.75.63 — Ayodhya Kanda, Sarga 75, Shloka 63

अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः

Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation

Devanagari script

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम्।परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता।।।।

Transliteration

ity uktvā cāṅkam ānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam | pariṣvajya mahābāhuṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā ||

Translation

یہ کہہ کر اس نے بھائی سے محبت رکھنے والے بھرت کو اپنی گود میں بٹھا لیا؛ اس مہاباہو کو گلے لگا کر وہ سخت غم سے پھوٹ پھوٹ کر رو پڑی۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: Discourse marker (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: iti (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-निपात (quotative particle)

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √vac (धातु) + uktvā (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive); √vac (उच्/वच्)

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-निपात (conjunction)

• अङ्कम्: lap
• अङ्कम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: aṅka (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• आनीय: having brought/drawn (to the lap)
• आनीय: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ā-√nī (धातु) + ānīya (कृदन्त)
• Form: ल्यप्/तुमुन्-सम्भव (gerund in -ya); √nī; अव्ययभाव (absolutive)

• भरतम्: Bharata
• भरतम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: bharata (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• भ्रातृवत्सलम्: affectionate to his brother(s)
• भ्रातृवत्सलम्: Karma (कर्म) / Karma-viśeṣaṇa
• Type: Adjective
• Root: bhrātṛ + vatsala (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (भ्रातॄन् प्रति वत्सलः); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (भरतम्)

• परिष्वज्य: having embraced
• परिष्वज्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: pari-√svaj (धातु) + pariṣvajya (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यप्-रूप अव्यय (absolutive/gerund); √svaj

• महाबाहुम्: mighty-armed
• महाबाहुम्: Karma (कर्म) / Karma-viśeṣaṇa
• Type: Adjective
• Root: mahā + bāhu (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (महान् बाहुः यस्य); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (भरतम्)

• रुरोद: wept, cried
• रुरोद: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √rud (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect); परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, एकवचन

• भृशदुःखिता: deeply grieved
• भृशदुःखिता: Karta (कर्ता) / Karta-viśeṣaṇa
• Type: Adjective
• Root: bhṛśa + duḥkhita (प्रातिपदिक; कृदन्त-निष्पन्न)
• Form: कर्मधारय-समास (भृशं दुःखिता); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (कौसल्या)

Context

Having said so to Sumitra, Kausalya trembling and almost lifeless, emaciated, sullied and turned pallid set out for the place where Bharat was.

Characters & Entities

• Kausalyā
• Bharata

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is also relational: honoring bonds through compassionate touch and consolation, even when words fail, is part of righteous conduct in family life.

What is the narrative situation?

After praising Bharata’s righteousness, Kausalyā physically comforts him by holding and embracing him while she weeps.

Which character virtue is emphasized?

Bharata’s bhrātṛ-vātsalya (devotion to his brother) and Kausalyā’s maternal tenderness are both highlighted.