Valmiki Ramayana 2.73.25 — Ayodhya Kanda, Sarga 73, Shloka 25

भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः

Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma

Devanagari script

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।।।

Transliteration

na tu kāmaṃ kariṣyāmi tavāhaṃ pāpaniścaye |

tvayā vyasanam ārabdhaṃ jīvitāntakaraṃ mama ||

Translation

لیکن اے گناہ پر مُصر عورت! میں تیری خواہش ہرگز پوری نہ کروں گا۔ تیرے ہی سبب ایک ایسی آفت اٹھ کھڑی ہوئی ہے جو میری جان کے خاتمے کا باعث بننے والی ہے۔

Word by Word

• न: not
• न: Nishedha (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• तु: but
• तु: Sambandha-bodhaka (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विरोध/पक्षान्तरे (but/indeed)

• कामम्: desire/wish
• कामम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन (Acc Sg)

• करिष्यामि: I will do/fulfil
• करिष्यामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), उत्तम-पुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद

• तव: your
• तव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-एकवचन (Gen Sg)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-एकवचन (Nom Sg)

• पाप-निश्चये: O (woman) of sinful resolve
• पाप-निश्चये: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पाप (प्रातिपदिक) + निश्चय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-एकवचन (Voc Sg); समासः: पापः निश्चयः यस्याः (O woman of sinful resolve)

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-एकवचन (Instrumental Sg)

• व्यसनम्: calamity/distressful act
• व्यसनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्यसन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-एकवचन (Nom/Acc Sg)

• आरब्धम्: begun/undertaken
• आरब्धम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ-रभ् (धातु) → आरब्ध (कृदन्त)
• Form: कर्मणि क्त-प्रत्ययान्त (Past Passive Participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-एकवचन; (that has been) begun

• जीवित-अन्त-करम्: life-ending
• जीवित-अन्त-करम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जीवित (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक) + कर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-एकवचन; विशेषण (व्यसनम्); समासः: जीवितस्य अन्तं करोति (bringing life to an end)

• मम: my
• मम: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-एकवचन (Gen Sg)

Context

O woman of sinful disposition!, I on my part will not fulfil your cherished desire. Youhave started a distressing deed to bring an end to my existence.

Characters & Entities

• Bharata
• Kaikeyī

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma may require refusing even a powerful elder’s demand when it is rooted in adharma; truthfulness includes a firm moral ‘no’.

What is the narrative situation?

Bharata rejects Kaikeyī’s attempt to secure the kingdom through wrongdoing and describes the situation as personally devastating.

Which character virtue is emphasized?

Moral courage and steadfastness against unjust gain.