Valmiki Ramayana 2.65.14 — Ayodhya Kanda, Sarga 65, Shloka 14

अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace

Morning Rites Turn to Lament

Devanagari script

ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषुता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः।प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे।।।।

Transliteration

tāḥ striyaḥ svapnaśīlajñāś ceṣṭāsañcalanādiṣu |

tā vepathuparītāś ca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |

pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ sañcakāśire ||

Translation

وہ عورتیں نیند کی حالت کو حرکت اور دیگر علامتوں سے پہچاننے میں ماہر تھیں؛ وہ کانپ اٹھیں، راجا کی جان کے بارے میں خوف زدہ ہو گئیں، اور دھار کے خلاف کھڑے سرکنڈے کی نوکوں کی مانند لرزنے لگیں۔

Word by Word

• ताः: those
• ताः: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• स्त्रियः: women
• स्त्रियः: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• स्वप्नशीलज्ञाः: knowing the ways of sleepers
• स्वप्नशीलज्ञाः: कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्वप्न-शील-ज्ञ (प्रातिपदिक; स्वप्न + शील + ज्ञ)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुष-समास (स्वप्नशीलस्य ज्ञाः = knowing the nature of sleep)

• चेष्टा-सञ्चलन-आदिषु: in actions, movements, etc.
• चेष्टा-सञ्चलन-आदिषु: अधिकरण (Lokative domain: 'in actions/movements etc.')
• Type: Noun
• Root: चेष्टा + सञ्चलन + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), बहुवचन; द्वन्द्व-समास (चेष्टा च सञ्चलनं च आदि च)

• वेपथुपरीताः: overcome with trembling
• वेपथुपरीताः: कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वेपथु-परित (प्रातिपदिक; वेपथु + परीत)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुष (वेपथुना परीताः = surrounded/overcome by trembling)

• च: and
• च: सम्बन्ध (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय

• राज्ञः: of the king
• राज्ञः: षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• प्राणेषु: in/with regard to (his) life
• प्राणेषु: अधिकरण/विषय (Locative of concern: 'regarding life-breaths')
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन

• शङ्किताः: apprehensive
• शङ्किताः: कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शङ्क् (धातु) + क्त
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'apprehensive/suspecting'

• प्रतिस्रोतस्: against the current
• प्रतिस्रोतस्: षष्ठी-सम्बन्ध (Part of genitive compound phrase)
• Type: Adjective
• Root: प्रतिस्रोतस् (प्रातिपदिक; प्रति + स्रोतस्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/अव्ययीभाव-समास-प्रातिपदिक; here used as adjective to तृणाग्राणाम् (against the current)

• तृणाग्राणाम्: of the tips of reeds/grass
• तृणाग्राणाम्: षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive of comparison base)
• Type: Noun
• Root: तृण-अग्र (प्रातिपदिक; तृण + अग्र)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुष (तृणस्य अग्रं)

• सदृशम्: similar/like
• सदृशम्: प्रकार/उपमान (Comparative predicate)
• Type: Adjective
• Root: सदृश (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपमानवाचक विशेषण (like/similar) used predicatively

• सञ्चकाशिरे: appeared/seemed
• सञ्चकाशिरे: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: सम्-काश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद; अर्थ: 'appeared/shone/ seemed'

Context

Those women knowledgeable in ascertaining the nature of sleep based on the actions, movements, etc. were apprehensive whether the king was alive or not. Trembling severely they seemed like the tips of reeds that stand against the current.

Characters & Entities

• Daśaratha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is the humane concern for another’s well-being: their trained attention turns into compassionate alarm when signs of life are absent.

What is the narrative situation?

The attendants realize the king’s condition is abnormal; their expertise in observing sleep fails to find reassuring signs, and fear intensifies.

Which character virtue is emphasized?

Careful discernment (viveka) joined with empathy—reading subtle signs responsibly rather than ignoring danger.