Valmiki Ramayana 2.64.68 — Ayodhya Kanda, Sarga 64, Shloka 68

शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः

The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death

Devanagari script

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः।उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः।।।।

Transliteration

tasyādarśanajaḥ śokaḥ sutasyāpratikarmaṇaḥ | ucchoṣayati me prāṇān vāristokam ivātapaḥ ||

Translation

اس بیٹے کے دیدار سے محرومی کا غم—جس کے اعمال کا کوئی مقابل نہیں—میری سانسوں کو یوں سکھا رہا ہے جیسے دھوپ پانی کے چھوٹے سے تالاب کو خشک کر دیتی ہے۔

Word by Word

• तस्य: of him/that
• तस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (Genitive singular: "of him/that")

• अदर्शनजः: born from non-appearance (caused by not seeing)
• अदर्शनजः: विशेषण (of शोकः)
• Type: Adjective
• Root: अदर्शन + ज (प्रातिपदिक; √जन् (धातु) से निष्पन्न)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular masculine); समासः षष्ठी-तत्पुरुषः—अदर्शनस्य जातः

• शोकः: grief
• शोकः: कर्ता (Agent/subject of उच्छोषयति)
• Type: Noun
• Root: शोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular masculine)

• सुतस्य: of the son
• सुतस्य: सम्बन्ध (Genitive relation; with अप्रतिकर्मणः)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (Genitive singular)

• अप्रतिकर्मणः: of unparalleled deeds
• अप्रतिकर्मणः: विशेषण (of सुतस्य)
• Type: Adjective
• Root: अ + प्रतिकर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (Genitive singular masculine); नञ्-समास/उपसर्ग-निषेधः: प्रतिकर्म न विद्यते यस्य (unmatched/unparalleled in deeds)

• उच्छोषयति: dries up / causes to wither
• उच्छोषयति: क्रिया (verbal action)
• Type: Verb
• Root: उत् + √शुष् (धातु) + णिच् (causative)
• Form: लट्-लकारः, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम् (Present indicative, 3rd person singular); णिजन्त-प्रयोगः (causative): "causes to dry up"

• मे: my
• मे: सम्बन्ध (Genitive relation; with प्राणान्)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (Genitive singular: "my/of me")

• प्राणान्: life-breaths / vital airs
• प्राणान्: कर्म (Object of उच्छोषयति)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Accusative plural masculine)

• वारिस्तोकम्: a small quantity of water
• वारिस्तोकम्: उपमान (Object within simile; compared item)
• Type: Noun
• Root: वारि + स्तोक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular neuter); समासः षष्ठी-तत्पुरुषः—वारिणः स्तोकम् (a little of water)

• इव: like
• इव: उपमा-सूचक (Simile marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-वाचक-अव्ययम् (indeclinable particle expressing simile: "like/as")

• आतपः: heat (sun-heat)
• आतपः: उपमान (Standard of comparison; subject of implied drying)
• Type: Noun
• Root: आतप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular masculine)

Context

My grief in the absence of Rama of peerless deeds is drying up my life as heat dries up small pools of water.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Rāma
• Kausalyā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It illustrates how adharma in governance and family decisions can ripple into suffering; separation from the dharmic person becomes spiritually and physically ruinous.

What is the narrative situation?

Daśaratha describes how Rama’s absence has become fatal to him, using a vivid natural simile.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s excellence in action (“unmatched deeds”) is highlighted, implying his life is a sustaining moral presence for the kingdom and family.