Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम्

Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।2.52.15।।

ātmānaṃ tv abhyanujñātam avekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |

sumantraḥ puruṣavyāghram aikṣvākam idam abravīt ||

جب سومنتر نے دیکھا کہ اسے رخصت کی اجازت مل گئی ہے تو وہ غم سے نڈھال سارَتھی، اِکشواکو وंश کے مردوں کے شیر رام سے یوں گویا ہوا۔

आत्मानम्himself
आत्मानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootātman (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअन्वय/विरोधबोधक अव्यय
अभ्यनुज्ञातम्permitted
अभ्यनुज्ञातम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeVerb
Rootabhi-anu-√jñā (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘permitted/allowed’ (qualifying आत्मानम्)
अवेक्ष्यhaving seen
अवेक्ष्य:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootava-√īkṣ (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive), पूर्वकाल; ‘having seen/considered’
आर्तःdistressed
आर्तः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootārta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of सुमन्त्रः/सारथिः)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
सारथिःcharioteer
सारथिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsārathi (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
सुमन्त्रःSumantra
सुमन्त्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsumantra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; apposition to सारथिः
पुरुषव्याघ्रम्tiger among men
पुरुषव्याघ्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpuruṣa-vyāghra (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष समास (पुरुषेषु व्याघ्रः), पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन
ऐक्ष्वाकम्the Ikshvaku prince
ऐक्ष्वाकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeNoun
Rootaikṣvāka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; रामस्य विशेषणरूपेण (as epithet of Rama)
इदम्this
इदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्म (object of abravīt)
अब्रवीत्said
अब्रवीत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√brū (धातु)
Formलङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

Having been permitted to go, Sumantra, the distressed charioteer, said to Rama, the best among men, and a descendant of the Ikshvaku race:

S
Sumantra
R
Rama
I
Ikshvaku dynasty

FAQs

Dharma here is expressed as respectful restraint and duty-bound speech: after receiving Rama’s permission, Sumantra speaks with propriety, showing loyalty to his charge while honoring Rama’s authority.

Rama is preparing to go onward into forest life; Sumantra has been given leave to return, and, overwhelmed by grief, he begins addressing Rama.

Sumantra’s devotion and fidelity (bhakti/niṣṭhā) to Rama and the Ikṣvāku household, shown through sorrowful yet respectful speech.