Shloka 26

अभिषेकोपवास-आदेशः

Coronation Preparations and the Fast Enjoined

Devanagari script

तदग्य्रवेषप्रमदाजनाकुलंमहेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम्।विदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवश्शशीव तारागणसङ्कुलं नभः।।।।

Transliteration

tad-agrya-veṣa-pramadā-janākulaṃ

mahendra-veśma-pratimaṃ niveśanam |

vidīpayaṃś cāru viveśa pārthivaḥ

śaśīva tārā-gaṇa-saṅkulaṃ nabhaḥ ||

Translation

وہ محل—مہیندر کے بھون کے مانند—خوب آراستہ عورتوں کے ہجوم سے بھرا ہوا تھا۔ راجا جب اس میں داخل ہوا تو وہ یوں دلکش چمکا جیسے تاروں سے بھرے آسمان کو چاند روشن کر دے۔

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'निवेशनम्' इति विशेष्यनिर्देशः

• अग्र्य-वेष-प्रमदा-जन-आकुलम्: crowded with women and people in splendid attire
• अग्र्य-वेष-प्रमदा-जन-आकुलम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अग्र्य (प्रातिपदिक) + वेष (प्रातिपदिक) + प्रमदा (प्रातिपदिक) + जन (प्रातिपदिक) + आकुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष: 'अग्र्यवेषाः प्रमदाः' इति कर्मधारय-समासांशः, तैः जनैः आकुलम्

• महेन्द्र-वेश्म-प्रतिमम्: like Mahendra's palace
• महेन्द्र-वेश्म-प्रतिमम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: महेन्द्र (प्रातिपदिक) + वेश्मन् (प्रातिपदिक) + प्रतिम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (महेन्द्रस्य वेश्म इव प्रतिमम्)

• निवेशनम्: the residence/inner apartment
• निवेशनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निवेशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• विदीपयन्: illuminating
• विदीपयन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वि-दीप् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रियासहचर

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• चारु: beautifully
• चारु: Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: चारु (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
• Form: क्रियाविशेषण-प्रयोगः (adverb: beautifully)

• विवेश: entered
• विवेश: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-विश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन

• पार्थिवः: the king
• पार्थिवः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पार्थिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• शशी: the moon
• शशी: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: शशिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपमानार्थे

• इव: like
• इव: Upamana-dyotaka (उपमानद्योतक)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय

• तारा-गण-सङ्कुलम्: filled with groups of stars
• तारा-गण-सङ्कुलम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तारा (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक) + सङ्कुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (ताराणां गणः, तेन सङ्कुलम्)

• नभः: the sky
• नभः: Upameya (उपमेय)
• Type: Noun
• Root: नभस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमेय (that which is compared)

Context

Hastening with rapid strides, Rama approached the chariot of the sagacious Vasistha and personally helped him alight from the chariot.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Mahendra/Indra
• Antaḥpura (implied inner residence)
• Women of the palace

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is indirect: royal splendour is portrayed as orderly and luminous, implying that legitimate power should ‘illuminate’ and sustain harmony rather than create disorder.

What is the narrative situation?

Daśaratha enters his inner residence, described through grand similes (Indra’s palace; moon amid stars).

Which character virtue is emphasized?

Majesty tempered by order—kingly presence that brings coherence and radiance to the royal household—is emphasized.