Valmiki Ramayana 2.49.10 — Ayodhya Kanda, Sarga 49, Shloka 10

एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address

Devanagari script

ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्।।।।

Transliteration

tato vedaśrutiṃ nāma śivavārivahāṃ nadīm |

uttīryābhimukhaḥ prāyād agastyādhyuṣitāṃ diśam ||2.49.10||

Translation

پھر وہ ویدشروتی نامی ندی—جو شِو کے مانند مبارک پانیوں کی حامل تھی—کو پار کر کے، اگستیہ کے مسکن والی سمت کی طرف رُخ کر کے روانہ ہوئے۔

Word by Word

• ततः: thereafter
• ततः: Apadana (अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तस्मात्-प्रभव (ablatival adverb)

• वेदश्रुतिम्: (the river) Vedaśruti
• वेदश्रुतिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वेदश्रुति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; नदी-नाम (proper name)

• नाम: by name
• नाम: Qualifier (विशेषणार्थक)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नामार्थक-निपात (particle meaning ‘by name’)

• शिववारिवहाम्: carrying auspicious waters
• शिववारिवहाम्: Karma-anvaya (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शिव + वारि + वह (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; विशेषण (adjective) नदीम्; षष्ठी-तत्पुरुषः: शिवं वारि वहति या (carrying auspicious water)

• नदीम्: river
• नदीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन

• उत्तीर्य: having crossed
• उत्तीर्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: उत्-तॄ (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव कृदन्त (gerund); ‘उत्तीर्य’ = having crossed

• अभिमुखः: facing/towards
• अभिमुखः: Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अभिमुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; विशेषण (adjective) (रामः)

• प्रायात्: went
• प्रायात्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-या (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past); परस्मैपद; प्रथमपुरुष; एकवचन

• अगस्त्याध्युषिताम्: inhabited by Agastya
• अगस्त्याध्युषिताम्: Karma-anvaya (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अगस्त्य + अधि-उषित (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; विशेषण (adjective) दिशम्; तृतीया/सप्तमी-तत्पुरुषार्थः: अगस्त्येन अध्युषिता (inhabited by Agastya)

• दिशम्: direction/quarter
• दिशम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन

Context

Recollecting his father's command, Rama, the foremost among men, covered a long distance during the remaining part of the night.

Characters & Entities

• Agastya (sage)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes seeking guidance from realized sages and moving through sacred landscapes with reverence; Rāma’s journey toward Agastya signals alignment with āśrama-based ethical wisdom.

What is the narrative situation?

During exile, Rāma crosses the river Vedaśruti and heads toward the region associated with sage Agastya.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s humility and dhārmic orientation—he proceeds toward a venerable sage, valuing counsel and sanctity over power or comfort.