Valmiki Ramayana 2.44.5: Ayodhya Kanda, Sarga 44, Shloka 5

सुमित्रोपदेशः · Sumitra’s Consolation to Kausalya

Devanagari script

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः ।

दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥५॥

Recitation with translationValmiki Ramayana 2.44.5

Transliteration

vartate cottamāṁ vṛttiṁ lakṣmaṇo ’smin sadānaghaḥ |

dayāvān sarvabhūteṣu lābhas tasya mahātmanaḥ ||5||

Translation

اس معاملے میں بےعیب لکشمن نے ہمیشہ اعلیٰ ترین سیرت اختیار کی ہے؛ وہ سب جانداروں پر مہربان ہے، اور اس مہاتما (رام) کے لیے سچا سرمایہ و نعمت بن گیا ہے۔

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• अरण्यवासे: in forest-dwelling
• अरण्यवासे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अरण्य+वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; तत्पुरुषः (अरण्ये वासः)

• यत्: which
• यत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धवाचक

• दुःखम्: hardship/sorrow
• दुःखम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• जानती: knowing
• जानती: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (Present Active Participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः ‘knowing’

• वै: indeed
• वै: Nipāta (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक निपात (emphatic particle)

• सुखोचिता: accustomed to comfort
• सुखोचिता: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुख+उचित (प्रातिपदिक; उचित from वच्/उच्? as PPP of √उच् in sense 'fit')
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (सुखे उचिता = accustomed to comfort)

• अनुगच्छति: follows
• अनुगच्छति: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु+गम् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• वैदेही: Vaidehi (Sita)
• वैदेही: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वैदेही (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• धर्मात्मानम्: righteous-souled
• धर्मात्मानम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धर्म+आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (धर्मः आत्मा यस्य)

• तव: your
• तव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• आत्मजम्: son
• आत्मजम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्म+ज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (आत्मनः जायते इति)

Context

Blameless Lakshmana, compassionate to all beings, has acted most nobly in this matter for the benefit of his great soul.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Rāma (implied by ‘tasya mahātmanaḥ’ and ‘asmin’ context)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Sevā-dharma: righteous service to a noble cause—supporting the virtuous without selfish motive—becomes a moral ‘gain’ for all involved.

What is the narrative situation?

The narrative highlights Lakṣmaṇa’s exemplary behavior and compassion while acting in matters connected to Rāma.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s blameless loyalty and compassion—steadfast, principled support grounded in dharma.