Shloka 5

Devanagari script

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः।दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः।।।।

Transliteration

vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo ’smin sadānaghaḥ | dayāvān sarva-bhūteṣu lābhas tasya mahātmanaḥ ||

Translation

اس معاملے میں بےعیب لکشمن نے ہمیشہ اعلیٰ ترین سیرت اختیار کی ہے؛ وہ سب جانداروں پر مہربان ہے—یہ اس مہاتما کے لیے سچا حاصل و نفع ہے۔

Word by Word

• अरण्यवासे: in forest-dwelling
• अरण्यवासे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अरण्य+वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; तत्पुरुषः (अरण्ये वासः)

• यत्: which
• यत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धवाचक

• दुःखम्: hardship/sorrow
• दुःखम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• जानती: knowing
• जानती: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (Present Active Participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः ‘knowing’

• वै: indeed
• वै: Nipāta (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक निपात (emphatic particle)

• सुखोचिता: accustomed to comfort
• सुखोचिता: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुख+उचित (प्रातिपदिक; उचित from वच्/उच्? as PPP of √उच् in sense 'fit')
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (सुखे उचिता = accustomed to comfort)

• अनुगच्छति: follows
• अनुगच्छति: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु+गम् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• वैदेही: Vaidehi (Sita)
• वैदेही: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वैदेही (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• धर्मात्मानम्: righteous-souled
• धर्मात्मानम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धर्म+आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (धर्मः आत्मा यस्य)

• तव: your
• तव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• आत्मजम्: son
• आत्मजम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्म+ज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (आत्मनः जायते इति)

Context

In order to vindicate the words of his great and truthful father, O noble lady,your mighty son has renounced the kingdom and has gone (to the forest). He has stuck to the path so scrupulously followed by the wise, the everlasting results of which can be fully realised in the world to come. Such a peerless son is never to be grieved over.

Characters & Entities

• Sumitrā
• Kausalyā
• Lakṣmaṇa
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is ‘uttamā vṛtti’—exemplary conduct grounded in compassion. True benefit is moral excellence, not material advantage.

What is the narrative situation?

Sumitrā highlights Lakṣmaṇa’s noble behavior in supporting Rāma, using it to reassure Kausalyā that dharmic support surrounds Rāma.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s loyalty and compassion—steadfast, selfless support combined with kindness to all beings.