Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

सुमित्रोपदेशः

Sumitra’s Consolation to Kausalya

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।।।

sūryasyāpi bhavet sūryo hy agner agni prabhoḥ prabhuḥ | śriyaḥ śrīś ca bhaved agryā kīrtiḥ kīrtyāḥ kṣamā kṣamā || daivataṃ daivatānāṃ ca bhūtānāṃ bhūtasattamaḥ | tasya ke hy aguṇā devi vane vāpy athavā pure ||

اے دیوی! سورج کے لیے وہ گویا خود سورج ہے؛ آگ کے لیے آگ؛ حکمرانوں کے لیے حاکمِ اعلیٰ؛ دولت و سعادت کے لیے خود شری؛ شہرت کے لیے برترین کیرتی؛ اور اہلِ حلم کے لیے خود حلم۔ وہ دیوتاؤں میں دیوتا اور مخلوقات میں سب سے افضل ہے۔ پھر اے دیوی، اس میں عیب کہاں—چاہے وہ جنگل میں ہو یا نگر میں؟

सूर्यस्यof the sun
सूर्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
अपिeven/also
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle)
भवेत्would be/becomes (would act as)
भवेत्:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन
सूर्यःa sun (sun-like)
सूर्यः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
अग्नेःof fire
अग्नेः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
अग्निःfire (fire-like)
अग्निः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रभोःof a lord/ruler
प्रभोः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
प्रभुःa lord/supreme ruler
प्रभुः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
श्रियःof prosperity/splendour
श्रियः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
श्रीःprosperity/splendour
श्रीः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
भवेत्would be/becomes
भवेत्:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन
अग्र्याsupreme/foremost
अग्र्या:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootअग्र्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
कीर्तिःfame
कीर्तिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकीर्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कीर्त्याःof fame
कीर्त्याः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootकीर्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
क्षमाforbearance/tolerance
क्षमा:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootक्षमा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
क्षमाforbearance (itself)
क्षमा:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootक्षमा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (पुनरुक्ति for emphasis)
दैवतम्a deity
दैवतम्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootदैवत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
दैवतानाम्of the gods
दैवतानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootदैवत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (collective)/पुंलिङ्ग usage, षष्ठी, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
भूतानाम्of beings
भूतानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
भूतसत्तमःbest among beings
भूतसत्तमः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootभूत + सत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: भूतानां सत्तमः (best among beings)
तस्यof him (Rama)
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
केwhich/what (ones)
के:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; प्रश्न-सर्वनाम (interrogative pronoun)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
अगुणाःfaults/demerits
अगुणाः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअगुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; नञ्-समास-प्रातिपदिक: अ + गुण
देविO देवी (O queen/mother)
देवि:
Sambodhana (सम्बोधन/Address)
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
वनेin the forest
वने:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध/Disjunction)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्प (disjunctive particle)
अपिeven/also
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle)
अथवाor else
अथवा:
Sambandha (सम्बन्ध/Disjunction)
TypeIndeclinable
Rootअथवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्प (disjunctive adverb)
पुरेin the city
पुरे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootपुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

O Devi! Rama is the Sun (light) of the Sun, fire (splendour) of the fire, master (command) of masters, prosperity of the prosperous, the fame of the famous, forbearance of the forbearing, god of the gods and supreme among all beings. Whether he dwells in the forest or in the city, he has no demerit whatsoever.

R
Rāma
K
Kausalyā (addressed as devi)
S
sun (sūrya)
F
fire (agni)
F
forest (vana)
C
city (pura)

FAQs

True virtue is context-independent: a dharmic person remains blameless and beneficent whether in comfort (city) or hardship (forest).

Sumitrā elevates Rāma’s character through a chain of superlative metaphors to calm Kausalyā’s fear about exile.

Rāma’s flawless excellence (nirdoṣatā) and forbearance (kṣamā), presented as universally sustaining qualities.