Previous Verse
Next Verse

Shloka 44

प्रयाणवर्णनम्

Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।

tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tam anudhāvatīm |

krośantīṃ rāma rāmēti hā sīte lakṣmaṇēti ca ||

rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |

asakṛt praikṣata tadā nṛtyantīm iva mātaram ||

یوں کوسلیا روتی ہوئی اُس رتھ کے پیچھے دوڑتی جاتی تھی اور پکارتی تھی: «رام، رام! ہائے سیتا! لکشمن!» رام، لکشمن اور سیتا کے لیے اُس کی آنکھوں سے آنسو بہتے تھے۔ تب رام بار بار پیچھے مڑ کر اپنی ماں کو دیکھتا رہا، جو غم کے مارے یوں ڈگمگا رہی تھی گویا ناچ رہی ہو۔

तथाthus
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकार/तुल्य-वाचक अव्यय (thus/in that manner)
रुदन्तीम्weeping
रुदन्तीम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Rootरुद् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (of Kausalyā)
कौसल्याम्Kausalya
कौसल्याम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकौसल्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
रथम्the chariot
रथम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तम्that
तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम-विशेषण (that)
अनुधावतीम्running after
अनुधावतीम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Rootअनु + धाव् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
क्रोशन्तीम्crying out
क्रोशन्तीम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Rootक्रुश् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
रामO Rama
राम:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
रामO Rama (again)
राम:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन (repetition for lament)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-सूचक अव्यय
हाalas!
हा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहा (अव्यय)
Formविस्मय/शोक-निपात (interjection)
सीतेO Sita
सीते:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootसीता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
लक्ष्मणO Lakshmana
लक्ष्मण:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-सूचक अव्यय
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय

While Kausalya was weeping and running after the chariot, crying O 'Rama, O Sita, O Lakshmana, shedding tears for them, Rama repeatedly glanced at her who wastwisting and bending as if in a dancing pose.

R
Rāma
K
Kauśalyā
S
Sītā
L
Lakṣmaṇa
C
chariot (ratha)

FAQs

Dharma is shown as relational responsibility: even while following satya (truth/pledge) and duty, Rāma remains emotionally accountable—he repeatedly looks back, acknowledging his mother’s suffering.

Kauśalyā runs behind the departing chariot, calling out to Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa; Rāma keeps glancing back at her.

Dayā (tender compassion) and filial sensitivity (mātuḥ-śuśrūṣā-bhāva), even amid unavoidable separation.