Valmiki Ramayana 2.18.7 — Ayodhya Kanda, Sarga 18, Shloka 7

अष्टादशः सर्गः

Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration

Devanagari script

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन्।बभूव संरब्धतर स्समुद्र इव पर्वणि।।।।

Transliteration

acintyakalpaṁ hi pituḥ taṁ śokam upadhārayan | babhūva saṁrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi ||

Translation

رام جب اپنے پتا کے اُس ناقابلِ تصور غم کو دل میں لایا تو وہ اور زیادہ بےقرار ہو گیا، جیسے پُورنماشی کی لہر میں سمندر جوش مارتا ہے۔

Word by Word

• चिन्तयामास: thought/reflected
• चिन्तयामास: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: चिन्तय् (धातु; √चिन्त् णिच्)
• Form: लिट् (perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; णिच्-प्रयोग (causative stem used as denominative ‘to think’)

• च: and
• च: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• तदा: then
• तदा: क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय

• रामः: Rama
• रामः: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पितृहिते: in (his) father's welfare
• पितृहिते: अधिकरण/विषय (Adhikaraṇa/Topic)
• Type: Noun
• Root: पितृ + हित (प्रातिपदिक; √धा/हित)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष: पितुः हितम्; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विषय/अधिकरण

• रतः: devoted/engaged
• रतः: कर्ता (Karta; descriptive)
• Type: Adjective
• Root: रत (प्रातिपदिक; √रम्)
• Form: क्त (past participle used adjectivally); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रामः इत्यस्य विशेषणम्

• किम्: why/what
• किम्: हेतु/प्रश्न (Interrogative)
• Type: Noun
• Root: किम् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रश्नवाचक-सर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; प्रश्नार्थे

• स्वित्: indeed (question particle)
• स्वित्: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वित् (अव्यय)
• Form: प्रश्न-निपात (interrogative particle: ‘indeed/possibly’)

• अद्य: today
• अद्य: क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (today)

• एव: only/just
• एव: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात (emphasis: just/only)

• नृपतिः: the king
• नृपतिः: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: नृपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• न: not
• न: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• माम्: me
• माम्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम; द्वितीया, एकवचन

• प्रत्यभिनन्दति: welcomes/returns greeting
• प्रत्यभिनन्दति: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: प्रति+अभि+नन्द् (धातु)
• Form: लट् (present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

Context

Never before did Rama see such frightful appearance of his father. He was seized with fear as if he trampled a serpent.

Characters & Entities

• Rama
• Dasaratha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

A dhārmic person does not ignore suffering in the family; Rāma’s increasing agitation shows responsible empathy rather than indifference.

What is the narrative situation?

Rāma observes Daśaratha’s condition and tries to grasp the depth of the king’s sorrow.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s compassion and attentiveness to his father’s welfare.