Shloka 18

सीतावियोगे रामविलापः

Rama’s Lament in Separation from Sita

Devanagari script

इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसंज्ञं विलपन्तमेवम्।उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याये स्थितः कालयुतं च वाक्यम्।।।।

Transliteration

itīva taṁ śokavidhēyadehaṁ rāmaṁ visaṁjñaṁ vilapantam evam |

uvāca saumitrir adīnasattvo nyāye sthitaḥ kālayutaṁ ca vākyam ||

Translation

یوں رام، جس کا بدن غم کے قبضے میں تھا، اسی طرح نوحہ کرتا ہوا بے ہوش ہو گیا؛ تب سومِتری (لکشمن)، جو عقل و نیائے پر قائم اور دلیر تھا، نے وقت کے مطابق مناسب کلام کہا۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: सम्बन्ध/वाक्य-प्रकारक (quotative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-निपातः (quotative particle: "thus")

• इव: as if / like
• इव: उपमान-सम्बन्ध (comparison marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमानार्थक-निपातः (comparative particle)

• तम्: that (him)
• तम्: कर्म (object of उवाच—addressed/mentioned)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine)

• शोकविधेयदेहम्: whose body was under the sway of grief
• शोकविधेयदेहम्: विशेषण (qualifier of कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शोक + विधेय + देह (प्रातिपदिकानि)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः: शोकस्य विधेयः देहः यस्य); पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine), विशेषणम् (qualifying रामम्/तम्)

• रामम्: Rama
• रामम्: कर्म (object/one addressed in context)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine)

• विसंज्ञम्: unconscious / in a swoon
• विसंज्ञम्: विशेषण (qualifier of कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वि + संज्ञा (प्रातिपदिक: विसंज्ञ)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine), विशेषणम् (qualifying रामम्)

• विलपन्तम्: lamenting / weeping
• विलपन्तम्: विशेषण (qualifier of कर्म)
• Type: Verb
• Root: विलप् (धातु) → विलपन्त् (वर्तमान-कृदन्त)
• Form: वर्तमान-कर्तरि-शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तः; पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (present active participle, accusative singular masculine), विशेषणवत् (qualifying रामम्)

• एवम्: thus / in that way
• एवम्: क्रियाविशेषण (modifies विलपन्तम्/उवाच contextually)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक-क्रियाविशेषणम् (adverb of manner)

• उवाच: said / spoke
• उवाच: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) → उवाच (लिट्)
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम् (perfect, 3rd person singular)

• सौमित्रिः: Saumitri (Lakshmana)
• सौमित्रिः: कर्ता (subject of उवाच)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक; सुमित्रा-अपत्य)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular masculine)

• अदीनसत्त्वः: of undaunted spirit / steadfast
• अदीनसत्त्वः: विशेषण (qualifier of कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अ + दीन + सत्त्व (प्रातिपदिकानि)
• Form: कर्मधारय-समासः (अदीनं सत्त्वं यस्य/अदीनसत्त्वः); पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular masculine), विशेषणम् (qualifying सौमित्रिः)

• न्याये: in justice / in propriety
• न्याये: अधिकरण (locative setting)
• Type: Noun
• Root: न्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः एकवचनम् (locative singular masculine); अधिकरणम् (sphere: in propriety/justice)

• स्थितः: standing / established
• स्थितः: विशेषण (qualifier of कर्ता)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) → स्थित (क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्तः (past passive participle used adjectivally); पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular masculine), विशेषणम् (qualifying सौमित्रिः)

• कालयुतम्: timely / appropriate to the occasion
• कालयुतम्: विशेषण (qualifier of कर्म)
• Type: Adjective
• Root: काल + युत (प्रातिपदिकानि)
• Form: तत्पुरुष-समासः (तृतीया-तत्पुरुषः: कालेन युतम् = joined with/appropriate to time); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular neuter), विशेषणम् (qualifying वाक्यम्)

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• वाक्यम्: words / speech
• वाक्यम्: कर्म (object of उवाच)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular neuter)

Context

While Rama was thus in tears, in a state of sorrow and swoon, Lakshmana who was rational and courageous spoke to him words appropriate to the time :

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana (Saumitri)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes timely counsel (kāla-yukta vākyam) and rational steadiness: when a leader is overwhelmed, a dutiful companion supports him with reasoned guidance.

What is the narrative situation?

Rama collapses into grief; Lakshmana steps in and prepares to advise him appropriately.

Which character virtue is emphasized?

Lakshmana’s fortitude and rational clarity under pressure.