Shloka 46

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः

Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya

Devanagari script

पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान्।।।।सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः।सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्।।।।इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्।

Transliteration

paśyan vanāni ramyāṇi parvatāṃś cābhra-sannibhān |

sarāṃsi saritaś caiva pathi mārga-vaśānugāḥ |

sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham |

idaṃ parama-saṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇam abravīt ||

Translation

سوتیکشْن کے بتائے ہوئے اسی سہل راستے پر چلتے ہوئے، رام نے خوشی سے دلکش جنگلات، بادلوں جیسے پہاڑ، اور راہ کے کنارے آنے والے تالابوں اور ندیوں کو دیکھا۔ نہایت مسرور ہو کر انہوں نے لکشمن سے یہ کلام فرمایا۔

Word by Word

• पश्यन्: seeing
• पश्यन्: कर्ता (Kartā/Agent, participial)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु) + शतृ
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त-वर्तमानकृदन्तः (present active participle); पुल्लिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगः

• वनानि: forests
• वनानि: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), बहुवचनम् (Plural)

• रम्याणि: delightful
• रम्याणि: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, बहुवचनम्; 'वनानि' इत्यस्य विशेषणम्

• पर्वतान्: mountains
• पर्वतान्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम्

• अभ्रसन्निभान्: resembling clouds
• अभ्रसन्निभान्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अभ्र + सन्निभ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: अभ्रस्य सन्निभः; पुल्लिङ्गे, द्वितीया, बहुवचनम्; 'पर्वतान्' इत्यस्य विशेषणम्

• सरांसि: lakes
• सरांसि: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, बहुवचनम्

• सरितः: rivers
• सरितः: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: सरित् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम्

• एव: also / indeed
• एव: सम्बन्धसूचक (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपातः

• पथि: on the path
• पथि: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: पथिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• मार्गवशानुगाः: following the course of the path
• मार्गवशानुगाः: कर्ता (Kartā/Agent, descriptive)
• Type: Adjective
• Root: मार्ग + वश + अनुग (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: मार्गस्य वशम् अनुगच्छन्ति; पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; (कर्तृवाचक-विशेषणम्)

• सुतीक्ष्णेन: by Sūtīkṣṇa
• सुतीक्ष्णेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: सुतीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• उपदिष्टेन: indicated / instructed
• उपदिष्टेन: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उप + दिश् (धातु) + क्त
• Form: क्त-प्रत्ययान्त-भूतकृदन्तः (past passive participle); पुल्लिङ्गे/नपुंसके, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; 'पथा' इत्यस्य विशेषणम्

• गत्वा: having gone
• गत्वा: पूर्वक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + त्वा
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (gerund), पूर्वकाल

• तेन: by that
• तेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्गे/नपुंसके, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; 'पथा' सह (with)

• पथा: by the path
• पथा: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: पथिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• सुखम्: happily / comfortably
• सुखम्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण द्वितीया-एकवचनम् (accusative used adverbially)

• इदम्: this
• इदम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• परमसंहृष्टः: greatly delighted
• परमसंहृष्टः: कर्ता (Kartā/Subject, descriptive)
• Type: Adjective
• Root: परम + संहृष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः: परमः संहृष्टः; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) 'संहृष्ट'; पुल्लिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; 'रामः' (implicit) इत्यस्य विशेषणम्

• वाक्यम्: speech / words
• वाक्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• लक्ष्मणम्: to Lakṣmaṇa
• लक्ष्मणम्: सम्प्रदान (Sampradāna/Recipient)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (Imperfect/Past), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

Context

Enjoying the sight of delightful forests, cloud-like mountains, lakes and rivers on the way, and following the directions given by Sutikshna, Rama was happy. He said to Lakshmana:

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Sūtīkṣṇa
• forests
• mountains
• lakes
• rivers

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is mindful living: even while pursuing duty, one remains attentive, grateful, and steady—taking joy without losing discipline or purpose.

What is the narrative situation?

Rāma journeys onward by Sūtīkṣṇa’s directions, enjoys the scenery, and prepares to address Lakṣmaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Balanced composure—Rāma’s capacity to remain cheerful and observant while continuing a demanding dharmic path in exile.