Shloka 45

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः

Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya

Devanagari script

इति रामो मुनेश्श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च।।।।प्रतस्थेऽमुद्दिश्य सानुजस्सीतया सह।

Transliteration

iti rāmo muneḥ śrutvā saha bhrātrābhivādya ca |

pratasthe ’m uddiśya sānujaḥ sītayā saha ||

Translation

مُنی کے کلام کو سن کر، رام نے اپنے بھائی سمیت ادب سے انہیں پرنام کیا، پھر سیتا کے ساتھ اور چھوٹے بھائی کے ہمراہ اسی سمت روانہ ہو گئے۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: सम्बन्धसूचक (Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक-अव्ययम् (quotative particle)

• रामः: Rāma
• रामः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• मुनेः: of the sage
• मुनेः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: पूर्वक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु) + त्वा
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (gerund/absolutive), पूर्वकाल (prior action)

• सह: together with
• सह: सहकारक (Association)
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: सह-योगे अव्ययम् (with instrumental)

• भ्रात्रा: with (his) brother
• भ्रात्रा: सहकारक (Association)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्

• अभिवाद्य: having saluted
• अभिवाद्य: पूर्वक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: अभि + वद् (धातु) + ल्यप्
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त-अव्ययकृदन्तः (gerund), 'अभिवाद्य' = having saluted

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• प्रतस्थे: set out / departed
• प्रतस्थे: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: प्र + स्था (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्

• अगस्त्यम्: Agastya
• अगस्त्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अगस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• उद्दिश्य: intending / heading towards
• उद्दिश्य: प्रयोजन (Purpose)
• Type: Verb
• Root: उद् + दिश् (धातु) + ल्यप्
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त-अव्ययकृदन्तः (gerund), उद्देश्य/प्रयोजनार्थः (with the intention of)

• सानुजः: with his younger brother
• सानुजः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स + अनुज (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: अनुजेन सह; पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; 'रामः' इत्यस्य विशेषणम्

• सीतया: with Sītā
• सीतया: सहकारक (Association)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• सह: together with
• सह: सहकारक (Association)
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: सह-योगे अव्ययम्

Context

Rama heard the words of the sage, offered him reverential salutations and set out along with his brother and Sita.

Characters & Entities

• Rāma
• Sītā
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is reverence and gratitude: one honors spiritual teachers before acting on their guidance, showing humility and proper social-spiritual order.

What is the narrative situation?

Rāma accepts the guidance, pays respects to the sage, and begins the journey with Sītā and Lakṣmaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Vinaya (humility) and śraddhā (respectful trust) toward sages and their counsel.