Shloka 27

Primordial Creation: From Brahman to the Cosmic Egg

Devanagari script

भूतेभ्योंडं महाप्राज्ञा वृद्धं तदुदकेशयम् । प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानमनुत्तमम्

Transliteration

bhūtebhyoṃḍaṃ mahāprājñā vṛddhaṃ tadudakeśayam | prākṛtaṃ brahmarūpasya viṣṇoḥ sthānamanuttamam

Translation

اے نہایت دانا! بھوتوں (عناصر) سے کائناتی انڈا پیدا ہوا، پوری طرح بڑھ کر پانی پر ٹھہرا؛ یہ پرکرتی (مادی) جہان، برہما روپ وشنو کا بے مثال دھام ہے۔

Word by Word

• भूतेभ्यः: from the elements/beings
• भूतेभ्यः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: भूत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), बहुवचन

• अण्डम्: the egg
• अण्डम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र प्रथमा (वाक्य-कर्तृपद-प्रायः)

• महाप्राज्ञाः: the greatly wise (ones)
• महाप्राज्ञाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + प्राज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः—महाप्राज्ञ (कर्मधारयः: ‘great’ + ‘wise’); विशेषणम् (ते/महतादयः इत्यर्थे)

• वृद्धम्: grown
• वृद्धम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वृध् (धातु) → वृद्ध (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (अण्डम्)

• तत्-उदक-शयम्: lying in that water
• तत्-उदक-शयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + उदक (प्रातिपदिक) + शय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तदुदकेशय (सप्तमी-तत्पुरुषः: ‘lying in that water’) विशेषणम् (अण्डम्)

• प्राकृतम्: primordial, of Prakṛti
• प्राकृतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्राकृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (स्थानम्)

• ब्रह्म-रूपस्य: of (him) whose form is Brahman
• ब्रह्म-रूपस्य: Shashthi-Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; समासः—ब्रह्मरूप (तत्पुरुषः: ‘whose form is Brahman’)

• विष्णोः: of Viṣṇu
• विष्णोः: Shashthi-Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• स्थानम्: abode, place
• स्थानम्: Adhikarana/Predicate (अधिकरण/विधेय)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र प्रथमा (predicate nominative)

• अनुत्तमम्: unsurpassed, supreme
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (स्थानम्)

Speaker

Uncertain (context not provided for Svargakhaṇḍa 3.2); likely a narrator-sage addressing a listener (e.g., Bhīṣma or another ṛṣi).

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Geographic Context

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: भूतेभ्यः + अण्डम् → भूतेभ्योंडं; तत् + उदकेशयम् → तदुदकेशयम्; स्थानम् + अनुत्तमम् → स्थानमनुत्तमम्

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Brahmā

FAQs

What is the 'cosmic egg' (aṇḍa/brahmāṇḍa) described in this verse?

It is the Purāṇic image of the universe’s initial formed totality—arising from the elements and depicted as a single ‘egg-like’ whole that develops and becomes the container for subsequent creation.

Why does the verse say this realm is an abode of Viṣṇu 'in the form of Brahmā'?

The Purāṇas often present Viṣṇu as the supreme source who manifests functional forms for cosmic roles; here, Viṣṇu is identified with the creative principle associated with Brahmā, emphasizing a Vaiṣṇava theological framing of creation.

What is the philosophical point of calling it 'prākṛta' (material/primordial)?

It highlights that the described stage of creation belongs to prakṛti (material nature)—the manifest cosmos—while still being grounded in and pervaded by the supreme divinity (Viṣṇu), linking cosmology with theology.