Shloka 89

Yoga-Sleep, Cosmic Dissolution, and the Lotus of Creation

with Mārkaṇḍeya’s Vision

Devanagari script

निष्क्रामन्तं न चात्मानं जानीते देवमायया । निष्क्रम्य तस्य उदरादेकार्णवमथो जगत्

Transliteration

niṣkrāmantaṃ na cātmānaṃ jānīte devamāyayā | niṣkramya tasya udarādekārṇavamatho jagat

Translation

ربّ کی مایا سے فریفتہ ہو کر وہ نہ باہر نکلنے والے اُس یکتا کو پہچانتا ہے، نہ اپنے حقیقی آتما کو۔ جب وہ یکتا اُس کے پیٹ سے باہر آیا تو ایک ہی مہاساگر ظاہر ہوا—اور پھر یہ جگت۔

Word by Word

• निष्क्रामन्तम्: (him) going out, exiting
• निष्क्रामन्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: √क्रम् (धातु) + निस् (उपसर्ग)
• Form: कृदन्त (शतृ-प्रत्यय; present active participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; कर्मरूपेण

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negation particle)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• आत्मानम्: himself, the self
• आत्मानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• जानीते: knows, recognizes
• जानीते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √ज्ञा (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन

• देवमायया: by divine illusion
• देवमायया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + माया (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (देवस्य माया); स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• निष्क्रम्य: having gone out
• निष्क्रम्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: √क्रम् (धातु) + निस् (उपसर्ग)
• Form: कृदन्त (क्त्वा-प्रत्यय; absolutive/gerund), अव्ययभाव (indeclinable verbal)

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• उदरात्: from the belly/abdomen
• उदरात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: उदर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन

• एकार्णवम्: the single ocean (cosmic ocean)
• एकार्णवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एक (प्रातिपदिक) + अर्णव (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (एकः अर्णवः); पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अथो: then, and then
• अथो: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय) + उ (निपात)
• Form: अव्यय, अनुक्रम/समुच्चयार्थ (atho = 'and then/now')

• जगत्: the world, universe
• जगत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Unspecified (narrative voice within Sṛṣṭikhaṇḍa creation context; exact dialogue speaker not provided in the input)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: bhayanaka

Geographic Context

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: चात्मानं = च + आत्मानम् (अ + आ → आ). उदरादेकार्णवम् = उदरात् + एकार्णवम् (त् + ए → दे). एकार्णवमथो = एकार्णवम् + अथो (म् + अ → म).

Characters & Entities

• Deva (the Lord)
• Māyā
• Ekārṇava (cosmic ocean)
• Jagat (universe)

FAQs

What does this verse teach about māyā and self-knowledge?

It states that divine māyā can veil recognition of both the transcendent source and one’s own true Self, framing ignorance as a cosmic principle operating even amid creation.

What is “ekārṇava” in this context?

Ekārṇava refers to the single, undivided primeval ocean—an image for the pre-manifest cosmic state from which the structured world (jagat) unfolds.

What philosophical lesson is implied by the emergence motif?

The verse links cosmology with inner inquiry: as the world emerges from the divine source, clarity arises when māyā’s veil is lifted—suggesting liberation through recognizing the Self and the Lord beyond appearances.