Shloka 63

The Greatness of Puṣkara: Tripuṣkara Pilgrimage, Sacred Geography, and the Doctrine of Self-Restraint

Devanagari script

विदितं मे सुराः सर्वं यद्वः कार्यं चिकीर्षितं । तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ

Transliteration

viditaṃ me surāḥ sarvaṃ yadvaḥ kāryaṃ cikīrṣitaṃ | tamupāyaṃ pravakṣyāmi yathā vṛtraṃ vadhiṣyatha

Translation

اے سُرو! تم جو کام انجام دینا چاہتے ہو وہ سب مجھے پوری طرح معلوم ہے۔ میں تمہیں وہ تدبیر بتاتا ہوں جس کے ذریعے تم ورترا کو قتل کر سکو گے۔

Word by Word

• विदितम्: known
• विदितम्: Kriya (Predicative/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: विदित (कृदन्त-प्रातिपदिक; विद् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा (1st), एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः (PPP) विधेय-विशेषणम्

• मे: to me / of me
• मे: Sampradana/Adhikarana (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/सम्बन्ध) एकवचनम्; सर्वनाम (enclitic)

• सुराः: O gods
• सुराः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सम्बोधन (8th), बहुवचनम्

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा (1st), एकवचनम्

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचनम्; सम्बन्धसूचक-यत्

• वः: your
• वः: Sampradana/Adhikarana (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/सम्बन्ध) बहुवचनम्; सर्वनाम (enclitic)

• कार्यम्: task, matter to be done
• कार्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कार्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; कृ धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा (1st), एकवचनम्; यत्-सम्बन्धे

• चिकीर्षितम्: intended, wished to do
• चिकीर्षितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चिकीर्षित (कृदन्त-प्रातिपदिक; कृ धातु, desiderative base)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा (1st), एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः (PPP) विशेषणम् (कार्यम्)

• तम्: that
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचनम्

• उपायम्: means, method
• उपायम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उपाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचनम्

• प्रवक्ष्यामि: I will explain
• प्रवक्ष्यामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र- वच् (धातु)
• Form: लृट् (भविष्यत्कालः/Future), उत्तमपुरुषः (1st person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• यथा: so that, in such a way that
• यथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकार/उपायवाचक-सम्बन्धबोधक (conjunction: so that/as)

• वृत्रम्: Vṛtra
• वृत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचनम्

• वधिष्यथ: you will slay
• वधिष्यथ: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वध् (धातु)
• Form: लृट् (भविष्यत्कालः/Future), मध्यमपुरुषः (2nd person), बहुवचनम्; परस्मैपदम्

Speaker

Unspecified in the provided excerpt (a knowledgeable advisor addressing the gods/Devas)

Verse Rasa

Primary Rasa: vira

Secondary Rasa: shanta

Geographic Context

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: यद्वः = यत् + वः (तकार-लोप/सन्धि); तमुपायं = तम् + उपायम्.

Characters & Entities

• Surāḥ (Devas)
• Vṛtra

FAQs

Who is being addressed in this verse?

The speaker addresses the Surāḥ (the Devas/gods), acknowledging their intended mission and offering guidance.

What is the central message of the shloka?

It introduces counsel: the speaker claims full knowledge of the Devas’ objective and promises to explain the effective means (upāya) to defeat Vṛtra.

What ethical lesson can be drawn from this dialogue?

Right action is paired with right method: even a righteous goal (removing a threat) is presented as requiring proper counsel and an appropriate means (upāya), not mere impulse.