Previous Verse
Next Verse

Shloka 187

Brahmā’s Puṣkara Sacrifice: Kokāmukha Tīrtha, Varāha’s Aid, and the Arrival of Gāyatrī

अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम् । गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः

amuṃ gṛhāṇa devādya asyāḥ pāṇimanākulam | gāṃdherveṇa vivāhena upayeme pitāmahaḥ

اے دیوتاؤں کے سردار، بے تردد اس کا ہاتھ تھام لو۔ گاندھروہ نکاح کے ذریعے پِتامہہ برہما نے خود بھی کبھی (اسی طرح) اس سے بیاہ کیا تھا۔

अमुम्him/that one
अमुम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; सर्वनाम
गृहाणaccept/take
गृहाण:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootग्रह् (धातु)
Formलोट् (imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद
देवO god
देव:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन
अद्यtoday/now
अद्य:
Adhikarana (Time/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
अस्याःof her
अस्याः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; सर्वनाम
पाणिम्hand
पाणिम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपाणि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
अनाकुलम्unconfused, calm
अनाकुलम्:
Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन्-आकुल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषण
गान्धर्वेणby the gāndharva (type)
गान्धर्वेण:
Karana (Means/करण)
TypeNoun
Rootगान्धर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन
विवाहेनby marriage
विवाहेन:
Karana (Means/करण)
TypeNoun
Rootविवाह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन
उपयेमेmarried/approached (as husband)
उपयेमे:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootउप+या (धातु)
Formलिट् (perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद
पितामहःthe Grandfather (Brahmā)
पितामहः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपितामह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

Unspecified narrator/speaker in the provided excerpt (context needed to identify the dialogue pair)

Primary Rasa: shringara

Secondary Rasa: adbhuta

Sandhi Resolution Notes: देवाद्य = देव + अद्य; पाणिमनाकुलम् = पाणिम् + अनाकुलम्; (पाठे) गांधेर्वेण इति दृश्यते, अर्थतः गान्धर्वेण (गान्धर्व-विवाहेन) इति ग्राह्यम्।

B
Brahmā (Pitāmaha)

FAQs

Gāndharva-vivāha refers to marriage by mutual consent and affection (often described as a love-union), contrasted with more formal, ritually arranged forms.

“Pitāmaha” (“Grandfather”) is a common epithet for Brahmā, regarded as the progenitor in many Purāṇic narratives.

It urges decisive acceptance (“without hesitation”) while grounding the act in precedent—invoking Brahmā’s own example to legitimize the chosen form of marriage.