Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

The Procedure for Offering Piṇḍa (Funerary Rice-balls) — Gayā-māhātmya

धर्मराजेनाद्रिरुक्तो न गच्छेति नगः स्मृतः । यमराजधर्मराजौ निश्चलायेह संस्थितौ ॥ १२ ॥

dharmarājenādrirukto na gaccheti nagaḥ smṛtaḥ | yamarājadharmarājau niścalāyeha saṃsthitau || 12 ||

دھرم راج نے پہاڑ سے کہا ‘مت ہل’؛ اسی لیے وہ ‘نَگ’ (غیر متحرک) کے نام سے یاد کیا جاتا ہے۔ یہاں یم راج اور دھرم راج بےجنبش قائم ہیں۔

धर्मराजेनby Dharmarāja (Yama)
धर्मराजेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootधर्मराज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; समासः कर्मधारयः (धर्मः एव राजा)
अद्रिःthe mountain
अद्रिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअद्रि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
उक्तःsaid/called
उक्तः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवच् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अद्रिः इति विशेषणम्
not
:
Pratishedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation particle)
गच्छgo
गच्छ:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन
इतिthus
इति:
Vakya-sambandha (वाक्य-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरणसूचक (quotative particle)
नगःmountain
नगः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
स्मृतःis known (as)
स्मृतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (PPP) परं लट्-अर्थे ‘is known/called’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नगः इति विशेषण/विधेय
यमराजधर्मराजौYamarāja and Dharmarāja
यमराजधर्मराजौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयमराज-धर्मराज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), द्विवचन; समासः द्वन्द्वः (यमराजश्च धर्मराजश्च)
निश्चलौmotionless
निश्चलौ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनिश्चल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; यमराजधर्मराजौ इति विशेषणम्
इहhere
इह:
Desha-adhikarana (देश-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (adverb of place)
संस्थितौstanding/remaining
संस्थितौ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्-स्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; यमराजधर्मराजौ इति विशेषणम्

Narada (narrating within a Tirtha-Mahatmya/etymological explanation section of Uttara-Bhaga)

Vrata: none

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Y
Yamaraja
D
Dharmaraja

FAQs

It links sacred geography with Dharma: the ‘immovable’ mountain symbolizes unwavering moral order, and Yama/Dharma-rāja’s fixed presence signifies steadiness in cosmic justice.

By highlighting steadfastness (niścalatā), it implies that devotion and dharmic living require firm, unmoved commitment—like a mountain—within a sacred kṣetra.

Nirukta-style etymology is implied: a name (‘naga’) is explained through a word-play/derivation (“na gaccha” → ‘does not move’), reflecting the traditional Vedic method of interpreting terms.