Shloka 154

उत्क्षिप्य बाहू प्रविदार्य वक्त्रं संप्रस्थितो भक्षयितुं स चोभौ । कालेन वेगात्पवनो यथैव समुच्चरन्वाक्यमनर्थयुक्तम् ॥ १५४ ॥

utkṣipya bāhū pravidārya vaktraṃ saṃprasthito bhakṣayituṃ sa cobhau | kālena vegātpavano yathaiva samuccaranvākyamanarthayuktam || 154 ||

وہ بازو اٹھا کر اور منہ پھاڑ کر، اُن دونوں کو نگل جانے کے لیے لپکا؛ اور زمانے کے زور سے چلتی ہوا کی طرح بے معنی کلمات چیختا رہا۔

utkṣipyahaving lifted up
utkṣipya:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootud-√kṣip (धातु) त्वा
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund), उपसर्ग: उत्
bāhū(his) two arms
bāhū:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootbāhu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), द्विवचन
pravidāryahaving torn open
pravidārya:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootpra-vi-√dṛ (धातु) त्वा
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund), उपसर्ग: प्र+वि
vaktrammouth/face
vaktram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvaktra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
saṃprasthitaḥset out/advanced
saṃprasthitaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootsaṃ-prasthita (कृदन्त; sam-pra-√sthā (धातु) क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त, ‘स’ इत्यस्य विशेषण
bhakṣayitumto devour
bhakṣayitum:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeIndeclinable
Root√bhakṣ (धातु) तुमुन्
Formतुमुनन्त (infinitive), प्रयोजनार्थ
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; सर्वनाम
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
ubhauboth (of them)
ubhau:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootubha (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), द्विवचन; सर्वनाम
kālenawith time / in course of time
kālena:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootkāla (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन
vegātfrom/with force (speed)
vegāt:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootvega (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन
pavanaḥwind
pavanaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootpavana (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
yathāas/just like
yathā:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootyathā (अव्यय)
Formउपमानवाचक अव्यय (comparative)
evaindeed/just
eva:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक निपात (emphatic particle)
samuccaranuttering/raising (a sound)
samuccaran:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootsam-ud-√car (धातु) शतृ
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘पवनः’ इत्यस्य विशेषण
vākyamwords/speech
vākyam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvākya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
anartha-yuktamconnected with misfortune/meaningless
anartha-yuktam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootanartha (प्रातिपदिक) + yukta (कृदन्त; √yuj (धातु) क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण, ‘vākyam’ इत्यस्य विशेषण

Suta (narrator, in Purana-style narration)

Vrata: none

Primary Rasa: raudra (anger)

Secondary Rasa: adbhuta (wonder)

K
Kala (Time)
P
Pavana (Wind)

FAQs

The verse highlights how uncontrolled aggression and meaningless speech arise under the driving momentum of Kāla (Time), urging restraint, dharma, and mindful conduct—especially within sacred tirtha-mahātmya contexts.

By contrasting frantic, anartha-filled behavior with the implied ideal of self-control, it supports bhakti as a disciplining force: devotion steadies speech and action, redirecting impulse toward remembrance of the Divine rather than harm.

A practical takeaway aligns with Vyākaraṇa and Śikṣā values: disciplined, meaningful speech (vāṇī) is part of spiritual culture, while anartha-yukta words indicate loss of inner order and dharmic awareness.