Shloka 3

Honoring the Mother (Mātṛpūjanam): Consent, Equity, and Dana to Restore Household Dharma

Devanagari script

निजं कमलपत्राक्ष सर्वरत्नविभूषितम् । निर्वातवातसंयुक्तं सर्वर्तुसुखदायकम् ॥ ३ ॥

Transliteration

nijaṃ kamalapatrākṣa sarvaratnavibhūṣitam | nirvātavātasaṃyuktaṃ sarvartusukhadāyakam || 3 ||

Translation

اے کنول پتی جیسی آنکھوں والی، یہ تمہارا اپنا مسکن ہے—ہر طرح کے جواہرات سے آراستہ؛ تیز ہوا سے پاک، خوشگوار ہوا سے معمور، اور ہر موسم میں راحت بخش۔

Word by Word

• निजम्: own/private
• निजम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (2nd), एकवचन (sg.); (गृह/मन्दिरम् इत्यादि नपुंसकस्य) विशेषणम्

• कमलपत्राक्ष: O lotus-petal-eyed one
• कमलपत्राक्ष: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: कमल + पत्र + अक्षि (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (Bahuvrihi: कमलपत्रे इव अक्षिणी यस्य—सम्बोधन), पुंलिङ्ग (m.), सम्बोधन (Vocative), एकवचन (sg.)

• सर्वरत्नविभूषितम्: adorned with all jewels
• सर्वरत्नविभूषितम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व + रत्न + विभूषित (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (Tatpurusha: सर्वैः रत्नैः विभूषितम्), क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (2nd), एकवचन (sg.)

• निर्वातवातसंयुक्तम्: well-sheltered from wind (windless)
• निर्वातवातसंयुक्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् + वात + वात + संयुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (Tatpurusha: निर्वातेन (वाताभावेन) वातेन च संयुक्तम्—अर्थतः ‘निर्वात’ = वायुरहित), क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (2nd), एकवचन (sg.)

• सर्वर्तुसुखदायकम्: giving comfort in all seasons
• सर्वर्तुसुखदायकम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व + ऋतु + सुख + दायक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (Tatpurusha: सर्वेषु ऋतुषु सुखं दायकम्), नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (2nd), एकवचन (sg.)

Speaker

Narada (addressing Vishnu as Kamalapatrākṣa, within the Uttara-bhāga tirtha/mahatmya narration)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: bhakti

Characters & Entities

• Vishnu

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

The verse evokes an ideal sacred space—pure, protected, and harmoniously life-sustaining—symbolizing the divine refuge associated with Viṣṇu and the serenity sought through tīrtha-sevā and bhakti.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By addressing Viṣṇu as “lotus-eyed” and describing a flawless, comforting abode, the verse turns the mind toward Viṣṇu’s auspicious qualities (guṇa-smaraṇa), a core bhakti practice that steadies devotion and inner peace.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

No specific Vedāṅga technique is taught directly; the verse is primarily stuti/varṇana (praise and description). Indirectly, it reflects disciplined usage of epithets and compounds typical of Vyākaraṇa-informed Sanskrit style.