Home›Markandeya Purana›Adhy. 78›Shloka 14
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 14

Adhyaya 78 — Hymn to Surya and the Distribution of Solar Splendour; Genealogy of Vaivasvata and Chaya’s Line

Sanskrit

मूर्तामूर्तस्तथा सूक्ष्मः स्थूलरूपस्तथा स्थितः ।

निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः ।

प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वतेजः शमनं कुरु ॥

Transliteration

mūrtāmūrtaḥ tathā sūkṣmaḥ sthūla-rūpas tathā sthitaḥ | nimeṣa-kāṣṭhādi-mayaḥ kāla-rūpaḥ kṣayātmakaḥ | prasīda svecchayā rūpaṃ sva-tejaḥ śamanaṃ kuru ||

Translation

آپ ساکار بھی ہیں اور نراکار بھی؛ لطیف بھی اور کثیف بھی۔ نیمیش اور کاشٹھا وغیرہ زمانے کے اجزا سے آپ ہی مرکب ہیں؛ آپ ہی وہ کال ہیں جس کی فطرت لَے (انحلال) ہے۔ مہربانی فرمائیں—اپنی مرضی سے روپ دھار کر اپنے ہی تیز کو فرو نشاں کریں۔

Word by Word
मूर्त-अमूर्तःmanifest and unmanifest
मूर्त-अमूर्तः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootमूर्त (प्रातिपदिक) + अमूर्त (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास (itaretara): मूर्तः च अमूर्तः; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
तथाthus / also
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb: ‘thus/also’)
सूक्ष्मःsubtle
सूक्ष्मः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootसूक्ष्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
स्थूल-रूपःhaving a gross form
स्थूल-रूपः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootस्थूल (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय/तत्पुरुष (descriptive): स्थूलं रूपं यस्य/स्थूलरूपः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
तथाalso
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
स्थितःabiding / situated
स्थितः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√स्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘standing/abiding’
निमेष-काष्ठ-आदि-मयःmade of (units like) nimeṣa, kāṣṭhā, etc.
निमेष-काष्ठ-आदि-मयः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootनिमेष (प्रातिपदिक) + काष्ठ (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
Formसमाहार-तत्पुरुष (constitutive): ‘निमेष’ ‘काष्ठ’ ‘आदि’ + ‘मय’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
काल-रूपःhaving the form of Time
काल-रूपः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootकाल (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (descriptive): कालस्य रूपम्/कालरूपः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
क्षय-आत्मकःof the nature of destruction
क्षय-आत्मकः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootक्षय (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (characterizing): क्षयः आत्मा यस्य/क्षयात्मकः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
प्रसीदbe gracious / be pleased
प्रसीद:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र√सद् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन, परस्मैपद
स्व-इच्छयाby your own will
स्व-इच्छया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootस्व (प्रातिपदिक) + इच्छा (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: स्वस्य इच्छा; स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/तृतीया), एकवचन; क्रियाविशेषण-भाव (by one’s own will)
रूपम्form
रूपम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/द्वितीया), एकवचन
स्व-तेजःyour own radiance
स्व-तेजः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्व (प्रातिपदिक) + तेजस् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: स्वस्य तेजः; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
शमनम्pacification / quelling
शमनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशमन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
कुरुdo / make
कुरु:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
Speakers
Devas and Devarṣis (collective supplication) within Markandeya’s narration
Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities
Devi (Supreme Goddess)
Shakti Aspects
Devi as Kāla (Time) and as both saguṇa/nirguṇa
Key Themes
ShaktismCosmologyTime (Kāla)Theology of form/formlessApotropaic prayer

FAQs

The same divine power that protects also dissolves; acknowledging this fosters humility and right conduct. The prayer models restraint: even divine power is asked to be moderated for cosmic balance.

Touches Sarga (structure of time and manifestation) and Pratisarga (dissolution/renewal), embedded within Carita (the Devi narrative).

Time-units symbolize the deity’s immanence in perception and change. ‘Pacifying one’s own radiance’ points to śakti being self-governed (svātantrya): the absolute can contract/expand manifestation by will.

←Previous Verse
Next Verse→