Shloka 12

Adhyaya 73 — The Uttama Manvantara: Classes of Devas, Indra Sushanti, and the Royal Lineage

Sanskrit

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः ।

कृतत्रेतादिसंज्ञानां यान्युक्तानि युगे मया ॥

Transliteration

caturyugānāṃ saṃkhyātā sādhikā hy ekasaptatiḥ | kṛtatretādisaṃjñānāṃ yāny uktāni yuge mayā ||

Translation

چتُریُگوں کی تعداد اکہتر سے کچھ زیادہ بتائی گئی ہے—کرت، تریتا وغیرہ ناموں والے وہی یُگ ہیں جنہیں میں نے یُگ کے طور پر بیان کیا ہے۔

Word by Word

• चतुर्-युगानाम्: of the four-yugas (caturyugas)
• चतुर्-युगानाम्: सम्बन्ध (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (प्रातिपदिक) + युग (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास (संख्या-पूर्वपद; ‘चत्वारि युगानि’); नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• संख्याता: is reckoned/numbered
• संख्याता: विशेषण (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: संख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक; √ख्या (धातु) + क्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; ‘(संख्या) ज्ञाता/निर्धारिता’

• साधिका: and a little more (additional)
• साधिका: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: साधिक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘अधिक’ अर्थे

• हि: indeed
• हि: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle) — emphasis/indeed

• एक-सप्ततिः: seventy-one
• एक-सप्ततिः: कर्ता/विधेय (Predicate nominal)
• Type: Noun
• Root: एक (प्रातिपदिक) + सप्तति (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगुसमास (numeral compound); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• कृत-त्रेता-आदि-संज्ञानाम्: of those having the names ‘Kṛta, Tretā, etc.’
• कृत-त्रेता-आदि-संज्ञानाम्: सम्बन्ध (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: कृत (प्रातिपदिक) + त्रेता (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास (समाहार/निर्देश: ‘कृतत्रेता-आदि’ इत्येषां संज्ञाः); स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• यानि: which (things)
• यानि: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; relative pronoun — here object of ‘उक्तानि’ (things said)

• उक्तानि: were said
• उक्तानि: क्रिया (Predicative; passive)
• Type: Verb
• Root: उक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √वच् (धातु) + क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन; agrees with ‘यानि’

• युगे: in the yuga
• युगे: अधिकरण (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: युग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• मया: by me
• मया: कर्ता (Agent in passive/कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम; तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन

Speakers

• Puranic narrator

Key Themes

• Cosmology
• Chronology
• Yuga system

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Human history is placed within vast, measurable cycles; this scale relativizes individual events and emphasizes long-term dharmic continuity across recurring ages.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Manvantara: purāṇas commonly quantify manvantara-duration in terms of caturyuga counts.

What is the esoteric significance?

The ‘71 plus’ formulation points to transitional periods (sandhyā/sandhyāṃśa) around yuga/manvantara boundaries—liminal times where order is reconstituted.