Shloka 30

Adhyaya 48 — The Emanation of Beings from Brahma: Night, Day, Twilight, and the Orders of Creation

Sanskrit

श्वापदं द्विखुरं हस्ती वानराः पक्षिपञ्चमाः ।

औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः ॥

Transliteration

śvāpadaṃ dvikhuraṃ hastī vānarāḥ pakṣipañcamāḥ | audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamās tu sarīsṛpāḥ ||

Translation

درندہ صفت جانور، دو کھُر والے حیوان، ہاتھی، بندر؛ پانچواں گروہ پرندوں کا ہے۔ چھٹا گروہ آبی جانداروں کا، اور ساتواں سانپ وغیرہ رینگنے والے (سرِیسُرپ) ہیں۔

Word by Word

• श्वापदम्: beast of prey/wild animal
• श्वापदम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्वापद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (जातिवाचक-सामान्य)

• द्वि-खुरम्: the two-hoofed (animals)
• द्वि-खुरम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + खुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास (two-hoofed class)

• हस्ती: elephant
• हस्ती: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हस्तिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वानराः: monkeys
• वानराः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• पक्षि-पञ्चमाः: (the) fifth (class): birds
• पक्षि-पञ्चमाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पक्षिन् (प्रातिपदिक) + पञ्चम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्रमवाचक-विशेषण (‘fifth: birds’)

• औदकाः: aquatic
• औदकाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: औदक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम्

• पशवः: animals
• पशवः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पशु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• षष्ठाः: sixth
• षष्ठाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्रमवाचक-विशेषण (‘sixth’)

• सप्तमाः: seventh
• सप्तमाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सप्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्रमवाचक-विशेषण (‘seventh’)

• तु: and/indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अन्वय/विरोध-निपात (particle)

• सरीसृपाः: reptiles/creeping creatures
• सरीसृपाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सरीसृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

Speakers

• Narratorial cosmology within Markandeya Purana’s discourse frame (exact speaker depends on edition’s framing dialogue)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Cosmology
• Taxonomy
• Animal classification
• Ecological domains (land/water/air)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The grouping recognizes ecological niches (air/water/land) and behavioral types, implying dharma includes understanding the natural order rather than treating life as undifferentiated resource.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Sarga: classificatory cosmology—organizing the created world into intelligible categories.

What is the esoteric significance?

The ‘seven’ grouping can be read as a symbolic completeness: instincts (predators), groundedness (hoofed), power (elephant), restlessness (monkey), aspiration (bird), depth (aquatic), and latent fear/desire (reptilian).