Shloka 7

Adhyaya 38Shraddha Rites

मत्प्रश्नादेव ते ज्ञानमुत्पन्नमिदमुत्तमम् ।

ममेति प्रत्ययो येन क्षिप्तः शाल्मलितूलवत् ॥

matpraśnādeva te jñānamutpannamidamuttamam |

mameti pratyayo yena kṣiptaḥ śālmalitūlavat ||

میرے محض سوال کرنے سے ہی تم میں یہ اعلیٰ معرفت پیدا ہوئی؛ جس کے ذریعے ‘میرا’ کا خیال شالمَلی کے روئی کی طرح جھٹک کر دور کر دیا گیا۔

मत्my
मत्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-एकवचनार्थे (genitive sense) अव्ययवत् पूर्वपद; ‘my’ (समासपूर्वपद)
प्रश्नात्from (the) question
प्रश्नात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootप्रश्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन
एवindeed, just
एव:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphasis/only)
तेto you
ते:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी-विभक्ति (Dative), एकवचन
ज्ञानम्knowledge
ज्ञानम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootज्ञान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
उत्पन्नम्arisen, produced
उत्पन्नम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootउत्-पद् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘arisen’
इदम्this
इदम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying jñānam)
उत्तमम्excellent, supreme
उत्तमम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootउत्तम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण
ममmy
मम:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति, एकवचन
इतिthus (the notion)
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरणसूचक
प्रत्ययःconviction, notion
प्रत्ययः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रत्यय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
येनby which
येन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन
क्षिप्तःthrown away, cast off
क्षिप्तः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootक्षिप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (प्रत्ययः) क्षिप्तः
शाल्मलिof the silk-cotton tree
शाल्मलि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootशाल्मलि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-तत्पुरुषार्थे पूर्वपद (genitive relation)
तूलवत्like cotton/floss
तूलवत्:
Upamana (उपमान)
TypeIndeclinable
Rootतूलवत् (प्रातिपदिक/अव्ययवत् तद्धितान्त)
Formउपमानवाचक अव्यय (simile marker ‘-वत्’ used adverbially)
Dattātreya to Jaḍa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Inquiry (praśna) as catalystDropping ‘mine-ness’Lightness of detachment

FAQs

Sincere inquiry and dialogue can precipitate insight; the teacher’s role is to provoke clarity, enabling the student to abandon possessive fixation.

Pedagogical passage within narrative; not a pancalakṣaṇa section.

The śālmali-cotton simile suggests that once insight dawns, the heavy-seeming ‘mine’ bond is revealed as insubstantial and dispersible.