Shloka 14

Adhyaya 31 — Naimittika and Related Śrāddha Rites: Sapiṇḍīkaraṇa, Eligibility, Timing, and Procedure

Sanskrit

एवं यो यजमानस्य यश्च तेषां द्विजन्मनाम् ।

कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा ॥

Transliteration

evaṃ yo yajamānasya yaś ca teṣāṃ dvijanmanām / kaś cij jalānnavikṣepaḥ śucir ucchiṣṭa eva vā

Translation

یوں پانی اور کھانے کا جو بھی چھڑکاؤ یا پھینکنا ہوتا ہے—خواہ یجمان کا ہو یا دْوِجوں کا—وہ پاک ہو یا حتیٰ کہ اُچّھِشْٹ بھی ہو…

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: क्रियाविशेषण (adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकारवाचक (adverb: thus)

• यः: who
• यः: कर्ता (relative subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; relative pronoun

• यजमानस्य: of the sacrificer (patron)
• यजमानस्य: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: यजमान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• यः: who
• यः: कर्ता (relative subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; relative pronoun

• च: and
• च: समुच्चय
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

• द्वि-जन्मनाम्: of the twice-born (brāhmaṇas etc.)
• द्वि-जन्मनाम्: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: द्वि (प्रातिपदिक) + जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रयोग: द्विजन्मा = twice-born (dvija)

• कश्चित्: someone/any (one)
• कश्चित्: कर्ता (subject)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; अनिश्चितवाचक (indefinite pronoun)

• जल-अन्न-विक्षेपः: (is) the discarding of water and food
• जल-अन्न-विक्षेपः: कर्ता/विधेय (predicate-noun)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक) + अन्न (प्रातिपदिक) + विक्षेप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समाहार/षष्ठी-तत्पुरुष: जलस्य अन्नस्य च विक्षेपः = scattering/throwing away of water and food

• शुचिः: pure
• शुचिः: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शुचि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• उच्छिष्टः: (or) impure/with leftovers
• उच्छिष्टः: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उच्छिष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; ‘leftover/impure (from eating)’

• एव: indeed/just
• एव: अवधारण
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधारण (emphasis)

• वा: or
• वा: विकल्प (alternative)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय, विकल्पार्थक (disjunctive particle)

Speakers

• Not specified in input

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Śrāddha
• Ritual taxonomy (śuci/ucchiṣṭa)
• Gṛhastha duty
• Merit transfer

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The teaching broadens the field of ritual consequence: even what is classified as ‘leftover’ can function within dharmic causality when connected to sacred hospitality and śrāddha contexts.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ācāra/Dharma; it systematizes ritual effects rather than narrating cosmogenesis or dynasties.

What is the esoteric significance?

The śuci/ucchiṣṭa polarity is relativized: when embedded in yajña-structure, remnants are not mere waste but transformed substance carrying ‘ritual charge’ (saṃskāra).