Shloka 10

Adhyaya 30 — Madālasā’s Instruction on Household Duties and Naimittika–Śrāddha Rites

Sanskrit

तिलोदकं चापसव्यं तन्नामस्मरणान्वितम् ।

अक्षय्यममुकस्येति स्थाने विप्रविसर्जने ॥

Transliteration

tilodakaṃ cāpasavyaṃ tannāmasmaraṇānvitam | akṣayyam amukasyeति sthāne vipravisarjane ||

Translation

یَجنوپویت کو اپسویہ طریقے سے پہن کر، اس کے نام کی یاد کے ساتھ تِل-اودک پیش کرے۔ مناسب مقام پر—براہمنوں کو رخصت کرتے وقت—کہے: ‘فلاں کے لیے یہ اَکشَی رہے۔’

Word by Word

• तिलोदकम्: water with sesame
• तिलोदकम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तिल + उदक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तिलैः युक्तम् उदकम् / तिलस्य उदकम् (तत्पुरुषः)

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात

• अपसव्यम्: in the apasavya manner (reverse/with right side)
• अपसव्यम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अप + सव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभावः—अप (अव्यय) + सव्य ‘contrary to the left/with right side (i.e., reverse/upasavya)’

• तत्: his/that
• तत्: सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; ‘of him/that’ (contextual)

• नाम: name
• नाम: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• स्मरण: remembrance/recitation
• स्मरण: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्मृ (धातु) + ल्युट् (कृत्प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भाववाचक

• अन्वितम्: accompanied by
• अन्वितम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्वित (प्रातिपदिक; √इ ‘to go’ with anu-, past participle)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (PPP)

• अक्षय्यम्: imperishable (gift/merit)
• अक्षय्यम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अ + क्षय्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नञ्-समास/उपसर्ग ‘imperishable’

• अमुकस्य: of so-and-so (named person)
• अमुकस्य: सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अमुक (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; अनिर्दिष्ट-प्रत्यय (placeholder pronoun)

• इति: thus; saying
• इति: वाक्यचिह्न (Quotative/इति)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/वाक्यसमाप्ति-निपात (quotative particle)

• स्थाने: in the place/at the spot
• स्थाने: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• विप्रविसर्जने: at the dismissal of the brāhmaṇa
• विप्रविसर्जने: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विप्र + विसर्जन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; समासः—विप्रस्य विसर्जने (षष्ठी-तत्पुरुषः)

Speakers

• Instructional narrator within the Dharma/ritual discourse (speaker not specified in the provided excerpt)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Pitṛs / Preta (contextual)

Key Themes

• Pitṛ rites
• Tilodaka
• Apasavya
• Name-remembrance
• Ritual speech

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Remembrance (nāma-smaraṇa) is integral to ritual efficacy; gratitude becomes concrete through naming, gifting, and respectful closure with the officiants.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Dharma/ācāra passage; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

Apasavya marks a deliberate ‘turning’ of attention to the ancestral realm; declaring ‘akṣayya’ intends an unbroken flow of merit to the named departed.