Shloka 46

Adhyaya 16 — The Son’s Counsel on Renunciation and the Anasuya–Mandavya Episode: The Suspension of Sunrise and the Power of Pativrata

Sanskrit

तेषामेव समेतानां यज्ञव्युच्छित्तिशङ्किनाम् ।

देवानां वचनं श्रुत्वा प्राह देवः प्रजापतिः ॥

Transliteration

teṣām eva sametānāṃ yajñavyucchittiśaṅkinām | devānāṃ vacanaṃ śrutvā prāha devaḥ prajāpatiḥ ||

Translation

جب وہ دیوتا یَجْن کے موقوف ہو جانے کے خوف سے جمع ہوئے اور ان کی باتیں سنی گئیں، تب دیوتا پرجاپتی نے فرمایا۔

Word by Word

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुं, षष्ठी (Genitive, 6th), बहुवचन

• एव: indeed
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis)

• समेतानाम्: of the assembled (ones)
• समेतानाम्: विशेषण (Qualifier in genitive)
• Type: Adjective
• Root: सम् + √इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive, 6th), बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकाले (past participle) ‘assembled’; तेषाम् इत्यस्य विशेषणम्

• यज्ञ-व्युच्छित्ति-शङ्किनाम्: of those fearing the interruption of the sacrifice
• यज्ञ-व्युच्छित्ति-शङ्किनाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) + व्युच्छित्ति (प्रातिपदिक) + शङ्किन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive, 6th), बहुवचन; तत्पुरुषः—यज्ञस्य व्युच्छित्तिः (interruption/cessation) तस्यां शङ्का यस्य/ये (fearing interruption of sacrifice)

• देवानाम्: of the gods
• देवानाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive, 6th), बहुवचन

• वचनम्: the words, statement
• वचनम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative, 2nd), एकवचन; श्रुत्वा इति कर्म

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: पूर्वक्रिया (Pūrvakriyā)
• Type: Verb
• Root: √श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; पूर्वक्रिया (having heard)

• प्राह: said
• प्राह: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: प्र + √अह्/√ब्रू (धातु; आह-आदेश)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद; ‘आह’ इत्यस्य रूपम्

• देवः: the god
• देवः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative, 1st), एकवचन; प्राह इति कर्ता

• प्रजापतिः: Prajāpati (lord of creatures)
• प्रजापतिः: कर्ता (Kartā/Subject, apposition)
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative, 1st), एकवचन; तत्पुरुषः—प्रजानां पतिः (lord of creatures); देवः इत्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन

Speakers

• Narrator (frame narrator not specified in input); Prajāpati begins speaking

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Prajāpati
• Devas

Key Themes

• Yajña
• Cosmic maintenance
• Divine governance
• Dharma

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The gods themselves depend on yajña and ordered time; thus cosmic administration includes safeguarding the conditions for righteous action, not merely granting boons.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Narrative support material around dharma and cosmic order; indirectly related to sarga (maintenance of ordered cycles) but not a formal pañcalakṣaṇa unit.

What is the esoteric significance?

Prajāpati symbolizes the ordering intelligence behind manifestation; when ritual-time collapses, the ‘progenitor’ principle reasserts alignment to restore coherence.