Shloka 24

Adhyaya 16 — The Son’s Counsel on Renunciation and the Anasuya–Mandavya Episode: The Suspension of Sunrise and the Power of Pativrata

Sanskrit

तत् तदा वचनं श्रुत्वा भर्तुः कामातुरस्य सा ।

तत्पत्नी सत्कुलोत्पन्ना महाभागा पतिव्रता ॥

Transliteration

tat tadā vacanaṃ śrutvā bhartuḥ kāmāturasya sā / tatpatnī satkulotpannā mahābhāgā pativratā

Translation

اپنے شوہر کے وہ کلمات سن کر، جو خواہش سے مضطرب تھا، وہ بیوی—نیک خاندان میں پیدا ہوئی، خوش نصیب اور پتی ورتا—شوہر کی پسندیدہ بات پوری کرنے کو آمادہ ہوئی۔

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• तदा: then
• तदा: Kala (काल/Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• वचनम्: speech/words
• वचनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √श्रु (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund/Absolutive)

• भर्तुः: of (her) husband
• भर्तुः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• कामातुरस्य: of the love-stricken
• कामातुरस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Adjective
• Root: कामातुर (प्रातिपदिक: काम + आतुर)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (kāmena āturaḥ)

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• तत्-पत्नी: his wife
• तत्-पत्नी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् + पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (tasya patnī)

• सत्-कुल-उत्पन्ना: born in a good family
• सत्-कुल-उत्पन्ना: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सत् + कुल + उत्पन्न (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; समासः तत्पुरुष (satkule utpannā)

• महाभागा: very fortunate/noble
• महाभागा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक: महा + भाग)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; कर्मधारय (mahān bhāgaḥ yasyāḥ)

• पतिव्रता: devoted to her husband
• पतिव्रता: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पतिव्रत (प्रातिपदिक: पति + व्रत)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; तत्पुरुष (pati-vratam yasyāḥ)

Speakers

• Narrator

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Pativrata-dharma
• Tension between virtue and harmful compliance

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text foregrounds the pativrata ideal, yet the episode will test its limits: virtue is not mere compliance, because compliance can collide with the welfare of others and with higher dharma.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Didactic narrative (vaṃśānucarita-like) used to teach dharma through consequence rather than a direct cosmological lakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

‘Good birth’ and ‘fortune’ are shown as capacities for dharma, but not guarantees of right discernment; dharma requires viveka (discrimination) alongside devotion.