Shloka 31

Adhyaya 11 — Svarochisha Manvantara

Sanskrit

एवं संसारचक्रेऽस्मिन् जन्तवो घटियन्त्रवत् ।

भ्राम्यन्ते प्राकृतैर्बन्धैर्बद्ध्वा बाध्यन्ति चासकृत् ॥

Transliteration

evaṁ saṁsāra-cakre ’smin jantavo ghaṭi-yantravat | bhrāmyante prākṛtair bandhair baddhvā bādhyanti cāsakṛt ||

Translation

یوں اس سنسار کے چکر میں جاندار پانی اٹھانے والے آلے کے پہیے کی مانند گھومتے رہتے ہیں؛ فطرت (مادی) بندھنوں میں بندھ کر وہ بار بار مجبور کیے جاتے ہیں۔

Word by Word

• एवम्: thus, in this manner
• एवम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (Avyaya), प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner)

• संसारचक्रे: in the wheel of transmigration
• संसारचक्रे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संसार-चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: संसारस्य चक्रम्

• अस्मिन्: in this
• अस्मिन्: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: इदम्/अस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (singular); सर्वनाम (pronoun)

• जन्तवः: creatures, beings
• जन्तवः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जन्तु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (plural)

• घटियन्त्रवत्: like a mechanical device (like a pot-wheel)
• घटियन्त्रवत्: Upamāna (उपमान)
• Type: Adjective
• Root: घटि-यन्त्र-वत् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत्-प्रत्ययान्त विशेषण (vat-affix adjective), प्रथमा बहुवचन (agreeing with जन्तवः); तत्पुरुषः: घटेः/घटिकायाः यन्त्रं (a mechanism like a pot-wheel/contrivance) + वत् (like)

• भ्राम्यन्ते: they wander/are made to revolve
• भ्राम्यन्ते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भ्रम् (धातु)
• Form: लट् लकार (Present), आत्मनेपद (Ātmanepada), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (plural)

• प्राकृतैः: by natural/material
• प्राकृतैः: Karaṇa (करण)
• Type: Adjective
• Root: प्राकृत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine) / नपुंसकलिङ्ग (neuter) सम्भव; तृतीया विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (plural); विशेषण of बन्धैः

• बन्धैः: by bonds, fetters
• बन्धैः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: बन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), तृतीया विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (plural)

• बद्ध्वा: having bound
• बद्ध्वा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: बन्ध् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive), पूर्वकाल (having done)

• बाध्यन्ति: they afflict/oppress
• बाध्यन्ति: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: बाध् (धातु)
• Form: लट् लकार (Present), परस्मैपद (Parasmaipada), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (plural)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• असकृत्: repeatedly, again and again
• असकृत्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: असकृत् (अव्यय)
• Form: काल/आवृत्तिवाचक अव्यय (adverb of frequency)

Speakers

• Putra to Pitṛ

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Saṃkhya-like prakṛti bondage
• Saṃsāra-cakra
• Determinism of habit
• Liberation

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Worldly life runs by repetitive causal chains; without conscious discipline and insight, one merely cycles through conditioned reactions. Ethical practice and knowledge are the means to stop being ‘mechanical’.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

A philosophical aside (mokṣa-oriented upadeśa) embedded in narrative dialogue; not a pancalakṣaṇa catalog item.

What is the esoteric significance?

The ghati-yantra metaphor suggests a closed loop driven by ‘weights’—guṇas and saṃskāras. Liberation is the disengagement of the driving mechanism through viveka and detachment.