Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

Adhyaya 11The Son’s Discourse on Embryogenesis, Birth, and the Wheel of Saṃsāra

पुनश्च मरणं तद्वज्जन्म चाप्नोति मानवः ।

ततः संसारचक्रे 'स्मिन् भ्राम्यते घटियन्रवत् ॥

punaś ca maraṇaṃ tadvaj janma cāpnoti mānavaḥ | tataḥ saṃsāracakre 'smin bhrāmyate ghaṭiyantravat ||

پھر موت آتی ہے اور انسان کو دوبارہ جنم بھی حاصل ہوتا ہے؛ یوں وہ سنسار کے چکر میں پانی کے پہیے کے آلے کی مانند بھٹکتا رہتا ہے۔

पुनःagain
पुनः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय (Avyaya), क्रियाविशेषण (adverb)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (Avyaya), समुच्चयबोधक-निपात (conjunction/particle)
मरणम्death
मरणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (singular)
तद्वत्likewise
तद्वत्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतद्वत् (अव्यय)
Formअव्यय (Avyaya), उपमानार्थक (comparative: 'like that')
जन्मbirth
जन्म:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजन्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (singular)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (Avyaya), समुच्चयबोधक-निपात (conjunction/particle)
आप्नोतिattains
आप्नोति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootआप् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular)
मानवःa man
मानवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमानव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (Nominative), एकवचन (singular)
ततःthereafter
ततः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (Avyaya), तस्मात्-अर्थे (ablatival adverb: 'thereafter/from that')
संसारचक्रेin the wheel of transmigration
संसारचक्रे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसंसार-चक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी (Locative), एकवचन (singular); षष्ठी-तत्पुरुष (genitive tatpuruṣa): संसारस्य चक्रम्
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (pronoun), पुं/नपुंसक (m/n), सप्तमी (Locative), एकवचन (singular)
भ्राम्यतेwanders/whirls
भ्राम्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभ्रम् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular)
घटियन्रवत्like a clockwork mechanism
घटियन्रवत्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootघटि-यन्त्र-वत् (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
Formवत्-प्रत्ययान्त (vat-suffix) अव्ययीभाववत् प्रयोग (adverbial comparative); तत्पुरुष: घट्याः यन्त्रं (clockwork) + वत् ('like')
Not specified in excerpt.

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

RebirthSaṃsāra-cakraImpermanenceDetachment

FAQs

Without liberating knowledge and right conduct, one repeats birth and death mechanically; the image urges urgency (saṃvega) and disciplined dharma as preparation for mokṣa-oriented inquiry.

A general saṃsāra teaching—Purāṇic dharma/ontology associated with Sarga/Pratisarga instruction rather than the historical Vaṃśa sections.

The ghaṭī-yantra metaphor implies an impersonal causal machine: karma lifts one up and drops one down in repetitive motion until the driving force (ignorance/desire) is cut.