Shloka 46

Adhyaya 10 — Jaimini’s Questions on Birth, Death, Karma, and the Embodied Journey

Sanskrit

पुत्र उवाच शृणु तात यथा तत्त्वमनुभूतं मयासकृत् ।

संसारचक्रमजरं स्थितिर्यस्य न विद्यते ॥

Transliteration

putra uvāca śṛṇu tāta yathā tattvam anubhūtaṃ mayāsakṛt | saṃsāracakram ajaraṃ sthitir yasya na vidyate ||

Translation

بیٹے نے کہا: اے عزیز والد، وہ حقیقت سنئے جو میں نے بار بار تجربہ کی ہے۔ سنسار کا چکر بے زوال ہے اور اس کی کوئی مقررہ، ثابت قیام گاہ نہیں۔

Word by Word

• पुत्रः: the son
• पुत्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• शृणु: listen
• शृणु: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• तात: O father/dear father
• तात: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

• यथा: as; how
• यथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्ध/प्रकार-वाचक (conj./adverb: “as, in the manner that”)

• तत्त्वम्: the truth/reality
• तत्त्वम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• अनुभूतम्: experienced/realized
• अनुभूतम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: अनु√भू (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगार्थ (experienced)

• मया: by me
• मया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• असकृत्: repeatedly
• असकृत्: Kriya-visheshaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: असकृत् (अव्यय)
• Form: अव्यय; आवृत्ति-वाचक (adverb: “repeatedly, many times”)

• संसारचक्रम्: the wheel/cycle of transmigration
• संसारचक्रम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संसार (प्रातिपदिक) + चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (संसारस्य चक्रम्)

• अजरम्: ageless; not subject to decay
• अजरम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अजर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying संसारचक्रम्)

• स्थितिः: stability/abiding state
• स्थितिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्थिति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यस्य: of which/whose
• यस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• न: not
• न: Pratishedha (प्रतिषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (particle of negation)

• विद्यते: exists/is found
• विद्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; भावे/सत्तायाम् (exists)

Speakers

• Son to Father (reported speech)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Saṃsāra as cyclical
• Impermanence
• Experiential authority (anubhava)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Bondage persists due to the ceaseless, unstable nature of conditioned life; insight begins by seeing that there is no lasting ‘resting place’ within saṃsāra.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Upadeśa (liberation-oriented teaching) embedded in narrative; not a sarga/manvantara unit.

What is the esoteric significance?

Calling the cycle ‘ajara’ indicates that time itself does not ‘wear out’ saṃsāra; only knowledge (jñāna) and dispassion (vairāgya) break the wheel.