Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः

The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight

(तत: शब्दो महानासीद्‌ रेणुश्व दिवमस्पृशत्‌ | शड्खदुन्दुभिघोषश्न भेरीणां च महास्वन: ।।

tataḥ śabdo mahān āsīd reṇuś ca divam aspṛśat | śaṅkha-dundubhi-ghoṣaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ || gavāśva-ratha-nāgānāṃ narāṇāṃ ca padātinām | evaṃ taiḥ saha abhiniryāya matsyarājasya go-dhane | trigartair galahāmāṇe tu gopālāḥ pratyasedhayan || atha trigartā bahavaḥ parigṛhya dhanaṃ bahu | parikṣipya hayaiḥ śīghrair rathavrātaiś ca bhārata | gopālān pratyayudhyanta raṇe kṛtvā jaye dhṛtim || te hanyamānā bahubhiḥ prāsa-tomara-pāṇibhiḥ | gopālā gokule bhaktā vārayāmāsur ojasā | paraśvadhaiś ca musalaiḥ bhindipālaiś ca mudgaraiḥ || gopālāḥ karṣaṇaiḥ śinraiḥ jaghnur aśvān samantataḥ | te hanyamānāḥ saṃkruddhās trigartā rathayodhinaḥ | visṛjya śaravarṣāṇi gopīn vyadrāvayan raṇe || tato javena mahatā gopaḥ puram athāvrājat | sa dṛṣṭvā matsyarājaṃ ca rathāt praskandya kuṇḍalī ||

تب بڑا ہنگامہ برپا ہوا؛ زمین کی گرد اڑ کر گویا آسمان کو چھونے لگی۔ شنکھوں، دُندُبھِیوں اور بھیرِیوں کی گونج دار آوازیں ہر طرف پھیل گئیں؛ گایوں، گھوڑوں، رتھوں، ہاتھیوں اور پیادہ سپاہیوں کا شور چاروں سمت چھا گیا۔ یوں تریگرت اپنے لشکر سمیت نکلے اور متسیہ راج کے گودھن پر ٹوٹ پڑے۔ جب وہ ریوڑ کو ہانک کر لے جانے لگے تو گوالوں نے انہیں روک دیا۔ پھر بہت سے تریگرتوں نے بہت سا مال اپنے قبضے میں کر لیا اور تیز رفتار گھوڑوں اور رتھوں کے جتھوں سے اسے گھیر کر، فتح کے پختہ عزم کے ساتھ میدانِ جنگ میں گوالوں سے لڑنے لگے۔ نیزے اور تو مر تھامے بہت سے آدمیوں کے وار سہنے کے باوجود، گئو شالا کے وفادار گوال زور سے انہیں روکے رہے۔ کلہاڑیوں، مُوسلوں، بھِندِپالوں، گُرزوں اور ‘کرشن’ نامی انوکھے ہتھیار سے انہوں نے چاروں طرف سے دشمن کے گھوڑے گرا دیے۔ زخم کھا کر غضبناک، رتھ یُدھ میں ماہر تریگرتوں نے تیروں کی بارش کر کے گوالوں کو رن بھومی سے بھگا دیا۔ تب کانوں میں کُندل پہنے ایک گوال بڑی تیزی سے شہر کی طرف گیا؛ متسیہ راج کو دیکھتے ہی وہ رتھ سے کود کر اتر پڑا۔

ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
शब्दःsound, noise
शब्दः:
Karta
TypeNoun
Rootशब्द
FormMasculine, Nominative, Singular
महान्great, loud
महान्:
Karta
TypeAdjective
Rootमहत्
FormMasculine, Nominative, Singular
आसीत्was, arose
आसीत्:
TypeVerb
Rootअस्
FormImperfect, 3, Singular, Parasmaipada
रेणुःdust
रेणुः:
Karta
TypeNoun
Rootरेणु
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
दिवम्sky, heaven
दिवम्:
Karma
TypeNoun
Rootदिव्
FormMasculine, Accusative, Singular
अस्पृशत्touched, reached
अस्पृशत्:
TypeVerb
Rootस्पृश्
FormImperfect, 3, Singular, Parasmaipada

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
T
Trigartas
M
Matsyarāja (Virāṭa)
G
Gopālas/Gopas (cowherds, cattle-guards)
G
Go-dhana (cattle-wealth, herd)
C
Conch (śaṅkha)
K
Kettledrum (dundubhi)
W
War-drum (bherī)
C
Chariots (ratha)
H
Horses (aśva)
E
Elephants (nāga)
I
Infantry (padātin)
W
Weapons: prāsa, tomara, paraśvadha, musala, bhindipāla, mudgara, karṣaṇa
C
City (pura) of Matsya

Educational Q&A

The passage highlights civic and ethical duty: protecting communal wealth (cattle) and resisting unjust seizure. The cowherds’ steadfastness shows loyalty to one’s charge and the social importance of safeguarding livelihoods, while the raiders’ aggression illustrates adharma expressed as predatory violence.

The Trigartas launch a raid on King Virāṭa’s cattle, creating a massive battlefield commotion. The cowherds initially resist with improvised and standard weapons, even striking down horses, but the Trigartas retaliate with arrow-showers and rout them. A cowherd then rushes to the city to inform the Matsya king.