Shloka 13
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजड़मे । नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे,(महाप्रलयके समय) जब सूर्य, अग्नि, वायु, चन्द्रमा, अन्तरिक्ष और पृथ्वी आदिमेंसे कोई भी शेष नहीं रह जाता, समस्त चराचर जगत् उस एकार्णवके जलमें डूबकर अदृश्य हो जाता है, देवता और असुर नष्ट हो जाते हैं तथा बड़े-बड़े नागोंका संहार हो जाता है, उस समय कमल और उत्पलमें निवास तथा शयन करनेवाले सर्वभूतेश्वर अमितात्मा ब्रह्माजीके पास रहकर केवल आप ही उनकी उपासना करते हैं
tasminn ekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaḍame | naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage ||
وَیشَمپایَن نے کہا— جب یہ جہان ایک ہی مہاسَمندر بن جائے اور ساکن و متحرک سب کچھ مٹ جائے؛ جب دیوتاؤں اور اسُروں کے جتھے نیست و نابود ہو جائیں اور بڑے بڑے ناگ بھی جڑ سے کٹ جائیں—اس مہاپرلَے میں نہ سورج رہتا ہے، نہ آگ، نہ ہوا، نہ چاند؛ نہ فضا، نہ زمین—کچھ بھی باقی نہیں رہتا۔ تب سارا چلتا پھرتا اور بے جان جہان اُس ایک ہی سیلابی جَل میں ڈوب کر نظروں سے اوجھل ہو جاتا ہے۔ اُس وقت صرف بے پایاں آتما والا برہما قائم رہتا ہے، اور اسی کی بھکتی و پوجا ہی باقی رہ جاتی ہے۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes impermanence: even gods, asuras, and primeval beings are swept away in cosmic dissolution. What remains meaningful is orientation toward the supreme principle (here framed as Brahmā/Īśvara) through devotion and contemplation, rather than reliance on worldly status or power.
Vaiśampāyana describes the scene of mahāpralaya: the cosmos collapses into a single ocean, and all categories of beings—immovable and moving, divine and demonic, even great serpents—are destroyed or disappear beneath the waters.