प्रावृट्-शरत्-वर्णनम् — Description of the Monsoon and Autumn; Sarasvatī in the Pāṇḍavas’ Exile
उन वृक्षोंसे सुशोभित प्रदेशों तथा वैदूर्यमणिके समान रंगवाले, हिमसदृश स्वच्छ, शीतल सलिल-समूहसे संयुक्त पर्वतीय नदियोंकी शोभा निहारते हुए वे सब ओर घूमते थे। नदियोंकी उस जलराशिमें हंस और कारण्डव आदि सहसौरों पक्षी किलोलें करते थे ।।
vaiśaṃpāyana uvāca | te vṛkṣaiḥ suśobhitān pradeśān vaidūryamaṇisamānarāgān himasadṛśaśucīn śītala-salila-samūhaiḥ saṃyuktāḥ parvatīya-nadīḥ śobhāṃ niharantas sarvato vicacāraḥ | tāsāṃ nadīnāṃ jalāśaye haṃsāḥ kāraṇḍavādayaś ca sahasraśaḥ pakṣiṇaḥ kilolam akurvan || vanāni devadārūṇāṃ meghānām iva vāgurāḥ | haricandanamiśrāṇi tuṅgakālīyakāny api ||
وَیشَمپایَن نے کہا—وہ سب سمتوں میں گھومتے ہوئے اُن درختوں سے آراستہ خطّوں اور پہاڑی ندیوں کی دلکشی کو دیکھتے تھے؛ ندیوں کے پانی کے ذخیرے ویدوریہ منی کے سے رنگ میں چمکتے، برف کی مانند نہایت صاف اور ٹھنڈے تھے۔ اُن آبگاہوں میں ہنس اور کارنڈو وغیرہ ہزاروں ہزار پرندے چہچہاتے اور کھیلتے تھے۔ اور دیودار کے بلند جنگلات، جن میں ہری چندن کی خوشبو رچی تھی اور تُنگ و کالییک جیسے درخت بھی تھے، ایسے دکھائی دیتے تھے گویا بادلوں کو پکڑنے کے لیے جال بچھا دیے گئے ہوں۔
वैशम्पायन उवाच
The passage foregrounds a dharmic sensibility of attentiveness and restraint: even amid hardship, one cultivates clarity and steadiness by contemplating purity, order, and beauty in nature—cool waters, clear streams, and harmonious life—rather than being consumed by agitation.
The narrator describes the travelers moving about through scenic mountain terrain, observing clear, cool rivers filled with waterfowl, and passing lofty deodāra forests mixed with fragrant trees, poetically likened to nets that could catch the clouds.