Shloka 44
Chapter 49: Sañjaya’s Enumeration of the Pāṇḍava Coalition (पाण्डवसैन्यसमागम-वर्णनम्)
जो पराक्रममें भगवान् श्रीकृष्णके समान और इन्द्रियसंयममें युधिष्ठिरके तुल्य हैं, उन अभिमन्युको साथ लेकर पाण्डवोंने आपलोगोंसे युद्धकी तैयारी की है ।। यश्चैवाप्रतिमो वीर्ये धृष्टकेतुर्महायशा: । दुःसहः: समरे क्रुद्ध: शैशुपालिमहारथ:,जिसके पराक्रमकी कहीं तुलना नहीं है, शिशुपालका वह महारथी पुत्र महायशस्वी धृष्टकेतु समरभूमिमें कुपित होनेपर शत्रुओंके लिये दुःसह हो उठता है। उस चेदिराजके साथ पाण्डवलोग आपपर आक्रमण करनेकी तैयारी कर रहे हैं। उसने एक अक्षौहिणी सेनाके साथ आकर पाण्डवोंका पक्ष ग्रहण किया है
yaḥ parākrame bhagavān śrīkṛṣṇasya samaḥ, indriya-saṃyame ca yudhiṣṭhirasya tulyaḥ, taṃ abhimanyum saha nītvā pāṇḍavā yuṣmābhiḥ saha yuddhāya sajjāḥ. yaś caivāpratimo vīrye dhṛṣṭaketur mahāyaśāḥ, duḥsahaḥ samare kruddhaḥ śaiśupāli mahārathaḥ.
سنجے نے کہا— “پانڈوؤں نے تمہارے خلاف جنگ کی تیاری کر لی ہے، اور ان کے ساتھ ابھمنیو ہے—جو پرाकرم میں بھگوان شری کرشن کے مانند اور ضبطِ نفس میں یدھشٹھِر کے برابر ہے۔ نیز دھِرِشٹکیتو بھی—بے مثال شجاعت والا، نہایت نامور، شِشُپال کا مہارथی بیٹا—جب میدان میں غضبناک ہوتا ہے تو دشمنوں کے لیے ناقابلِ برداشت بن جاتا ہے۔ اسی چیدی راجا کے ساتھ پانڈو تم پر حملہ کرنے کو آمادہ ہیں؛ وہ ایک پوری اکشوہِنی فوج لے کر آیا اور ان کے پَکش میں شامل ہو گیا ہے۔”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the epic ideal that true martial excellence is not only physical prowess (parākrama, vīrya) but also disciplined self-control (indriya-saṃyama). By pairing Abhimanyu’s valor with Yudhiṣṭhira-like restraint, it frames ethical kingship and righteous warfare as requiring inner mastery alongside outer strength.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Pāṇḍavas are fully preparing for war and have strong allies and champions: Abhimanyu is present as a key warrior, and Dhṛṣṭaketu, the famed Cedi leader (son of Śiśupāla), has joined them with an akṣauhiṇī force, making the Pāṇḍava coalition more formidable.