Shloka 20
उद्योगपर्व — अध्याय २५: संजयदूतवाक्यम्
Sañjaya’s Envoy-Speech on Peace
आशंसते वै धृतराष्ट्र: सपुत्रो महाराज्यमसपत्नं॑ पृथिव्याम् | तस्मिज्छम: केवल नोपलभ्य: सर्व स्वकं मद्गते मन्यते<र्थम्,मैं बहुत सोचने-विचारनेपर भी कोई ऐसा उपाय नहीं देखता, जिससे कुरु तथा सूंजयवंश दोनोंका कल्याण हो। धृतराष्ट्र हम शत्रुओंसे ऐश्वर्य छीनकर दूरदर्शी विदुरको देशसे निर्वासित करके अपने पुत्रोंसहित भूमण्डलका निष्कण्टक साम्राज्य प्राप्त करनेकी आशा लगाये बैठे हैं। ऐसे लोभी नरेशके साथ केवल संधि ही बनी रहेगी, (युद्ध आदिका अवसर नहीं आयेगा) यह सम्भव नहीं जान पड़ता; क्योंकि हमलोगोंके वन चले जानेपर वे हमारे सारे धनको अपना ही मानने लगे हैं
āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭraḥ saputro mahārājyam asapatnaṃ pṛthivyām | tasmiñ chamaḥ kevala nopalabhyaḥ sarvaṃ svakaṃ madgate manyate 'rtham ||
سنجے نے کہا—دھرتراشٹر اپنے بیٹوں سمیت زمین پر بےمثال اور بےمدّ مقابل عظیم سلطنت کی امید باندھے بیٹھا ہے۔ ایسے آدمی کے ساتھ محض امن واقعی طور پر قائم نہیں ہو سکتا؛ کیونکہ جب ہمیں ہٹا دیا گیا تو جو سارا مال و منفعت اس کے ہاتھ آئی، وہ اسے اپنا ہی سمجھتا ہے۔ اس لیے بہت غور و فکر کے باوجود بھی مجھے کوئی ایسا طریقہ نظر نہیں آتا جس سے کورو خاندان اور پانڈو خاندان—دونوں کی بھلائی تصادم کے خطرے کے بغیر محفوظ رہ سکے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
Unrestrained ambition and possessiveness make genuine peace impossible; when a ruler treats others’ rightful wealth and status as his own, ethical settlement (śama) collapses and conflict becomes likely.
Sañjaya reports the political reality: Dhṛtarāṣṭra and his sons are hoping for an uncontested empire and have begun to treat the Pāṇḍavas’ interests as their own, so Sañjaya doubts that a lasting peace agreement can be maintained.