Shloka 4
Drupada’s Alarm and Inquiry Regarding Śikhaṇḍinī (द्रुपदस्य भय-विमर्शः)
भीष्म कहते हैं--भरतश्रेष्ठ कौरव! शिखण्डिनीकी यह बात सुनकर दैवपीड़ित यक्षने मन-ही-मन कुछ सोचकर कहा--'भद्रे! तुम जैसा कहती हो वैसा हो तो जायगा; परंतु वह मेरे दु:खका कारण होगा, तथापि मैं तुम्हारी इच्छा पूर्ण करूँगा। इस विषयमें जो मेरी शर्त है, उसे सुनो। मैं तुम्हें अपना पुरुषत्व दूँगा और तुम्हारा स्त्रीत्व स्वयं धारण करूँगा; किंतु कुछ ही कालके लिये अपना यह पुरुषत्व तुम्हें दूँगा। उस निश्चित समयके भीतर ही तुम्हें मेरा पुरुषत्व लौटानेके लिये यहाँ आ जाना चाहिये। इसके लिये मुझे सच्चा वचन दो ।। १ रे ।। प्रभु: संकल्पसिद्धो 5स्मि कामचारी विहड्भम: । मत्प्रसादात् पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्व केवलम्,“मैं सिद्धसंकल्प, सामर्थ्यशाली, इच्छानुसार सर्वत्र विचरनेवाला तथा आकाशमें भी चलनेकी शक्ति रखनेवाला हूँ। तुम मेरी कृपासे केवल अपने नगर और बन्धु-बान्धवोंकी रक्षा करो
bhīṣma uvāca—bharataśreṣṭha kaurava! śikhaṇḍinyā etad vacanaṃ śrutvā daivapīḍito yakṣaḥ manasā kiñcid vicārya uvāca—“bhadre! yathā tvaṃ vadāsi tathā bhaviṣyati; kintu tat mama duḥkha-kāraṇaṃ bhaviṣyati. tathāpi ahaṃ tava icchāṃ pūrayiṣyāmi. asmin viṣaye yā mama śartiḥ, tāṃ śṛṇu. ahaṃ te pumstvaṃ dāsyāmi, tava strītvaṃ ca svayaṃ dhārayiṣyāmi; kintu alpa-kāla-mātram eva etat pumstvaṃ te dāsyāmi. tasmin niścita-kāle antar eva tvayā mama pumstvaṃ pratyānetavyaṃ; etad-arthaṃ me satyaṃ vacanaṃ dehi. prabhuḥ saṅkalpa-siddho ’smi kāma-cārī vihag-gamaḥ; mat-prasādāt puraṃ caiva trāhi bandhūṃś ca kevalam.”
بھیشم نے کہا—اے بھرت شریشٹھ کورو! شکھنڈنی کی بات سن کر، تقدیر کے ستائے ہوئے یکش نے دل ہی دل میں سوچ کر کہا—“اے بھدرے! جیسا تم کہتی ہو ویسا ہی ہوگا؛ مگر یہ میرے لیے رنج کا سبب بنے گا۔ پھر بھی میں تمہاری خواہش پوری کروں گا۔ میری شرط سنو—میں تمہیں اپنی مردانگی دوں گا اور تمہاری زنانگی خود اختیار کروں گا؛ مگر صرف تھوڑے عرصے کے لیے۔ مقررہ مدت کے اندر تمہیں یہاں واپس آ کر میری مردانگی مجھے لوٹانی ہوگی۔ اس کے لیے مجھے سچا عہد دو۔” پھر اس نے کہا—“میں پختہ ارادے والا، زورآور، اپنی مرضی سے ہر جگہ پھرنے والا اور پرندے کی طرح آسمان میں چلنے کی قدرت رکھنے والا ہوں۔ میرے فضل سے تم صرف اپنے شہر اور اپنے عزیزوں کی حفاظت کرو۔”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes satya (truthfulness) and accountability in receiving help: even a compassionate gift must be governed by a clear condition, and the recipient is ethically bound to keep the pledged word, since another being bears the cost.
Shikhandini seeks a change of sex; the yaksha agrees to exchange manhood and womanhood temporarily, but demands a truthful promise that Shikhandini will return within the fixed time to restore his manhood, while also urging protection of the city and relatives through his favor.