Shloka 123
Ulūka’s Provocation and Keśava’s Counter-Message (उलूकदूत्ये केशवप्रत्युत्तरम्)
दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं सुषेणचित्रायुधनागनक्रम् । जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम्,“दुःशासन उसके तीव्र प्रवाहके समान है, शल और शल्य मत्स्य हैं, सुषेण और चित्रायुध नाग और मकरके समान हैं, जयद्रथ पर्वत है, पुरुमित्र उसकी गम्भीरता है, दुर्मर्षण जल है और शकुनि प्रपात (झरने)-का काम देता है
sañjaya uvāca |
duḥśāsanaughaṃ śalaśalyamatsyaṃ suṣeṇacitrāyudhanāganakram |
jayadrathādriṃ purumitragādhaṃ durmarṣaṇodaṃ śakuniprapātam ||
وہ لشکر ایک طغیانی دریا کی مانند ہے—دُہشاسن اس کا تیز بہاؤ ہے؛ شل اور شلیہ اس کی مچھلیاں ہیں؛ سُشین اور چترایُدھ اس میں سانپ اور مگرمچھ کی طرح ہیں؛ جےدرَتھ پہاڑ کی مانند کھڑا ہے؛ پورومِتر اس کی گہری گزرگاہ ہے؛ دُرمَرشَن اس کا پانی ہے؛ اور شکُنی اس کا آبشار (پروپات) بن کر گرتا ہے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that collective power becomes most dangerous when driven by adharma: brute force (the flood), hidden threats (serpents/crocodiles), and manipulative intelligence (Śakuni as the waterfall) combine to overwhelm opponents. It cautions that unethical strategy can amplify violence like a river turned into a destructive torrent.
Sañjaya is describing the Kaurava side through an extended river metaphor, assigning leading figures to features of a perilous flood—current, creatures, depth, mountain, and waterfall—so the listener grasps both the scale of the force and the kinds of dangers it contains (open aggression and covert treachery).