Shloka 206
Udyoga Parva Adhyāya 132 — Vidura’s Counsel on Udyama, Yaśas, and Kṣātra-Dharma
उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकृतं स्मरन् | मनुष्य डूबते समय अथवा ऊँचेसे नीचे गिरते समय भी शत्रुकी टाँग अवश्य पकड़े और ऐसा करते समय यदि अपना मूलोच्छेद हो जाय तो भी किसी प्रकार विषाद न करे। अच्छी जातिके घोड़े न तो थकते हैं और न शिथिल ही होते हैं। उनके इस कार्यको स्मरण करके अपने ऊपर रखे हुए युद्ध आदिके भारको उद्योगपूर्वक वहन करे
udyamya dhuram utkarṣed ājāneyakṛtaṁ smaran | manuṣyaḥ ḍūbate samaye athavā ūñcese nīce girate samaye'pi śatror ṭāṅg avaśya pakṛe, evaṁ kurvan yadi svamūlocchedaḥ syāt tathāpi kathaṁcid viṣādaṁ na kuryāt | sujātikā aśvā na thakanti na ca śithilā bhavanti | teṣāṁ karma smṛtvā svopari nihitaṁ yuddhādika-bhāraṁ udyogapūrvakaṁ vahet |
وایو دیو نے کہا— “ہمت باندھ کر جُوا اٹھاؤ اور اعلیٰ نسل کے گھوڑوں کے کارنامے کو یاد رکھو۔ آدمی ڈوب رہا ہو یا بلندی سے گر رہا ہو، تب بھی دشمن کی ٹانگ ضرور پکڑے؛ اور ایسا کرتے ہوئے اگر جان کی جڑ ہی کٹ جائے، تب بھی ہرگز مایوس نہ ہو۔ اچھی نسل کے گھوڑے نہ تھکتے ہیں نہ ڈھیلے پڑتے ہیں۔ ان کی مثال یاد کر کے جنگ اور دیگر فرائض کا بوجھ ثابت قدم کوشش سے اٹھاؤ۔”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Maintain unwavering effort and courage in one’s appointed duty—especially in crisis—without yielding to despair, taking inspiration from the tireless endurance of well-bred horses that bear the yoke.
Vāyu-deva delivers an exhortation on steadfastness: even in life-threatening situations (sinking or falling), one should continue resisting the enemy and carrying one’s responsibilities, using the horse-and-yoke image to model disciplined endurance in the context of impending war.